Cuộc đời và những tầng trừu tượng. Chúng tôi đến với Nguyễn Quí Đức
Nguyễn Quí Đức là một người đa tài. Ông có thể viết, làm thơ, vẽ tranh, giám tuyển, làm báo, và quản lý quán bar. Nhưng ông không phải một người ta có thể dễ dàng phỏng vấn. Thú vị, không kiệm lời và rất mở lòng với những câu chuyện của mình, nhưng không hề dễ dàng. Như ông đã nói, ông không thích phỏng vấn tại nhà. Nơi ông dành nhiều thời gian nhất trong một ngày là ở Tadioto, quán bar của ông, được ông coi như ngôi nhà của riêng mình. Khi chúng tôi cuối cùng cũng thuyết phục được ông đồng ý nói chuyện ở nhà riêng, ông vẫn còn rất bận bịu với nhiều hoạt động khác. Vẽ tranh cùng một người bạn, hay phủ thêm những lớp mới cho một bức tranh khác ông sáng tác đã nhiều năm trước, ông di chuyển như thoi giữa những căn phòng và không ngừng đưa ra những lời hướng dẫn hay gợi ý.
Và sau nhiều nỗ lực để chọn được những món đồ mà ông muốn chia sẻ với chúng tôi, những gì ông nói lại về những điều hoàn toàn khác. Nhưng như vậy cũng không kém phần thú vị, vì xét cho cùng, đây mới thật là ngẫu hứng.
Phỏng vấn bởi Sadie Christie ● ảnh chụp bởi Huong ● Dịch bởi Tabby Chino
Tokyo và Murakami
Thay vì nói về những món đồ, tôi nói về những thành phố được chứ? Trước tôi hay đi du lịch ở Tokyo, và cách đây nhiều năm tôi có một người bạn rất tốt ở đó, cô ấy là người đưa tôi đến với Murakami. Trong khi đi tàu điện ở Tokyo với cuốn Rừng Na Uy trên tay, tôi thường quên bẵng việc xuống tàu. Tôi cứ thế đi vòng quanh thành phố trong khi đọc cuốn ấy và cảm nhận từng câu chữ thấm vào trong mình. Thi thoảng tôi ngước nhìn ra bên ngoài và nghĩ, “cuốn sách viết về chính cảnh này, chính thành phố này đây mà.” Nó mang lại thật nhiều cảm xúc.
Vì thế tôi muốn nói về Murakami, ngôn từ của ông ấy, cách ông ấy viết. Tất cả đều ảnh hưởng sâu sắc đến tôi. Làm việc với câu chữ ấy mà, đó là một việc rất tĩnh. Tôi đã từng mất tới ba năm để dịch được một cuốn thơ. Anh viết ra một ý tưởng, và tạm để nó đó một thời gian, rồi khi anh quay lại, anh sẽ muốn thay đổi một câu. Thật là một cảm giác xa xỉ khi được ngồi làm việc với từ ngữ và câu văn. Những tác giả khác nhau mà tôi ưa thích đều có xu hướng như vậy, cái cách họ khéo léo gài những câu văn tiếp theo vào một tầng nghĩa đan xen khác, thật là quyền năng.
Dường như những tác giả mà tôi ưa thích đều tương tự nhau ở một điểm, có cái gì đó làm cho ta run sợ khi đọc từ câu văn này sang câu văn khác, mỗi câu lại có thêm một câu chuyện mới.
●●
Rất nhiều ảnh Polaroids
Đây là những mảnh đời tôi trên ảnh. Tôi in ảnh trên Polaroid, hoặc chiếu ảnh lên phim Polaroid rồi in ra giấy. Có khi tôi in ảnh lên giấy thật mỏng hoặc thật dày, và tôi tự tô màu cho chúng, hoặc tôi in ảnh lên kim loại, và cũng có lúc tôi chụp lại hoặc phô-tô chính những bức ảnh ấy, hình ảnh trở nên nhòe nhoẹt và tôi chèn thêm những lớp ảnh khác lên đó. Tokyo, Indonesia, Paris, những thành phố ấy đều là những lớp khác nhau trong đời tôi. Tôi giữ những lớp ấy. Khung cảnh cuộc đời tôi với những đường nét rất nhòe. Tôi thích những nét nhòe, vì chúng trông như kỷ niệm.
Tôi chồng những lớp khác nhau của mọi sự trong đời tôi lên nhau, bởi vì tôi có một quá khứ bất thường. Những quyết định của tôi bây giờ đều chịu ảnh hưởng của những điều tôi đã trải qua khi còn bé. Nhiều người Hà Nội không hiểu được điều ấy, vì họ không có thời niên thiếu và quá khứ giống như tôi. Vì thế khi nói về những điều có ý nghĩa đối với mình, tôi thấy không dễ dàng gì. Tôi có một quán bar, tôi cũng đọc sách, và tôi có những người bạn, nhưng xét về một mặt nào đó, tôi nhận thức được thứ quá khứ bí mật của mình mà không ai hiểu được. Bạn biết cái cảm giác đấy chứ, khi ta chia sẻ những trải nghiệm của mình với những người Hà Nội rất trẻ, và họ không biết gì về những thứ mà thế hệ của tôi đã trải qua. Nó thật là khó khăn, khi họ không hiểu được vì sao mình lại quyết định mọi việc theo cách của mình, chỉ vì cái quá khứ đó. Chúng tôi bỏ đi khi cuộc chiến tranh đã đến hồi kết. Và những ký ức về thời chiến đó. Đôi khi tôi bị ám ảnh, muốn chạy trốn, nhưng không thoát ra được, vì vẫn còn đó những gì tôi viết, tôi vẽ, những người bạn trước đây của tôi và những gì mà chúng tôi đã trải qua cùng nhau.
●●
Tranh của Rothko
Tôi thích tranh của ông ấy đã từ lâu, nhưng chỉ mới thực sự được hiểu thêm về ông một vài năm trước. Khi đó tôi mới bắt đầu học cách vẽ tranh nhiều lớp. Những bức tranh của ông đều rất Zen – cách ông tạo thêm những lớp màu rất mỏng. Có một lần khi tôi đang thăm Tokyo, thành phố mà tôi vô cùng yêu mến, tôi đã thăm bảo tàng tư nhân có 8 bức tranh thật lớn của Rothko, và tôi ngồi yên lặng nhiều giờ đồng hồ. Tôi xúc động đến độ không muốn rời đi đâu nữa. Tôi có một người đồng nghiệp ở Tokyo, một người bạn rất thân, và anh ấy chưa từng thấy tranh của Rothko bao giờ. Vì thế hai chúng tôi đã ngồi cùng nhau và chia sẻ khoảnh khắc ấy. Chúng tôi không nói chuyện gì, nhưng giây phút ấy còn lưu lại trong chúng tôi đến nhiều tuần sau đó.
Việc sáng tác của tôi mất rất nhiều thời gian, không chỉ tính bằng ngày mà cả tháng, tôi cứ lặp đi lặp lại quá trình ấy, với nhiều lớp vỏ khác nhau, màu sắc khác nhau và những khái niệm khác nhau. Nhìn từ một khía cạnh nào đó, việc viết văn cũng tương tự như vậy, khi mà người viết lồng hai, ba câu truyện vào với nhau cùng lúc.
Đối với tôi thì vẽ và viết có nhiều điểm tương đồng, ở điểm anh thay thế các ý tưởng. Ban đầu anh có màu xanh, và khi anh trộn thêm màu vàng vào, màu xanh sẽ biến mất. Vẽ, thiết kế, viết, tất cả đều là về việc bỏ đi những chi tiết thừa, để khi anh chèn thêm một màu khác lên trên màu đã có sẵn, anh làm chúng mờ đi, và sẽ không có màu nào thực sự thuần túy và mạnh, mà là những lớp màu hư ảo chồng lên nhau.
●●
Đàn Rebab của Indonesia
Tôi từng sống trong một trại tị nạn ở Indonesia – tôi tới đó làm việc vì không muốn sống ở Mỹ nữa. Nhạc cụ này tôi cũng mua ở Indonesia, nhẽ thường nó sẽ có 2 dây, nhưng tôi đã không mua dây. Hồi đó tôi sưu tầm rất nhiều thứ, nhạc cụ, thìa, bình hoa, đài radio cũ. Thời đó châu Á đang trải qua một giai đoạn đặc biệt. Tôi đã sống cùng những người đã vượt biên bằng đường biển từ Việt Nam, với sự hiện diện thường trực của nỗi sợ hãi phải lênh đênh trên thuyền. Và những dụng cụ âm nhạc đã giúp chúng tôi trốn chạy khỏi những cảm giác kinh khủng và cả nỗi đau của mỗi người. Giờ đây khi không dùng để chơi nhạc được nữa, nó có một ý nghĩa khác với tôi, như là một ý tưởng chạy trốn mà tôi không thực hiện được.
●●
Tượng
Hai bức tượng gỗ nhỏ này do tôi tạc ở Morocco – một người đàn ông và một người phụ nữ. Nơi tôi sống ở Morocco, gỗ là một vật liệu rất phổ biến.
Tôi rất thích sống ở Morocco, nhưng lại không chấp nhận được sự bất bình đẳng giới ở đó. Khi sống ở một đất nước mà nền văn hóa không phải của mình, anh phải nhập gia tùy tục. Thế nhưng tôi vẫn thấy rất khó chịu. Khi mà những bức tượng được hoàn thành và thấy chúng không đều nhau, tôi đã làm thêm một cái bục đỡ cho bức tượng nam – nó là một cách “đảo ngược tình thế” với những gì xảy ra xung quanh, và cũng để hai bức tượng đỡ lệch nhau. Trong thực tế tôi nhận thấy đàn ông mới thường hay phải viện đến một cái “bục đỡ” để cảm thấy bình đẳng với phụ nữ.
●●
Microphone
Chiếc mic này được tôi phát hiện ra trong đài phát thanh ở San Francisco nơi tôi làm việc. Quả là một biểu tượng kinh điển. Tôi đã làm phát thanh, cũng như yêu mến loại hình truyền thông ấy, đã hơn 20 năm. Tôi thích thú với ý nghĩ rằng anh là một người vô danh, không ai biết mặt, tất cả những gì mọi người biết về anh chỉ là giọng nói. Anh có thể tỏ ra thân mật, có hiểu biết, dễ gần… Mọi người nghe được tiếng anh nói, nhưng không nhìn thấy anh, và để mặc cho trí tưởng tượng của họ tạo ra hình ảnh của người sở hữu giọng nói ấy. Họ buộc phải dựa vào những từ ngữ, thông điệp, ý tưởng để suy đoán mà không biết đến các sắc thái biểu cảm của khuôn mặt hoặc những công cụ khác. Nhưng điều ấy không ngăn anh kết nối với họ. Chiếc mic là phương tiện để anh thâm nhập đời sống và không gian của những người khác. Anh bước vào tâm trí họ và để lại dấu ấn của anh trong cách họ suy nghĩ.
Khi nhìn thấy một sự vật, tôi tự hỏi câu chuyện đằng sau đồ vật ấy là gì và ai đã tạo ra nó. Như khi ngồi trên xe buýt ở San Francisco, tôi đã nghĩ về một hành khách trên cùng chuyến ấy, “người đàn ông này là ai, anh ta đã sống như thế nào, anh ta đến đây bằng cách nào, vì sao anh ấy lại ngồi trên chuyến xe này, anh ta đang đi đâu, bố mẹ anh ta là ai’’? Và tôi tưởng tượng ra những câu trả lời. Có lẽ một phần do tôi là nhà báo, tôi làm trong ngành truyền thông, và chúng tôi luôn tìm cách diễn đạt những câu chuyện của mọi người. Và trong thâm tâm chúng tôi hiểu, mọi việc mà ai đó làm đều có lý do của nó. Khi mình hiểu được điều ấy, mình sẽ hiểu được câu chuyện, mục đích của mỗi người, và thứ mà họ cần.
●●
Quán bar kiêm không gian nghệ thuật của Đức – Tadioto – được đặt tại 24b phố Tông Đản.
