Giám tuyển kiêm nhà hoạt động xã hội Đinh Nhung và nghệ sĩ Gabby Miller đàm thoại về sự hữu dụng của thuật ngữ “queer” và việc sử dụng hình ảnh bảy sắc cầu vồng như một cách gắn mác phân loại.
Đinh Nhung
Gabby Miller
Nghệ thuật “Queer” và Hoạt động của cộng đồng LGBTI vừa giao thoa vừa tranh đấu lẫn nhau. Nói một cách khác, ngay tại nơi giao thoa của chúng, nổi lên những tranh cãi nảy lửa cùng những sự đồng thuận mang tính xây dựng. Chính điều này đã góp phần làm nên một cuộc đối thoại có giá trị.
Phỏng vấn, Ảnh: Fabiola Buchele ● Dịch: Hanh Dinh
HOẠT ĐỘNG VÀ NGHỆ THUẬT “QUEER” ĐƯƠNG ĐẠI
Đinh Nhung: Chỉ là tôi đã quá ngán ngẩm với hình thức tuyên truyền.
Gabby Miller: Cách mà các tổ chức phi chính phủ (NGO) vận dụng nghệ thuật phải không?
Chúng ta cần tiến một bước xa hơn là chỉ những lễ hội cầu vồng. Nhiều NGO hay các tổ chức liên kết sử dụng các sự kiện ấy và khiến chúng ta được biết tới nhiều hơn. Tuy nhiên, việc lạm dụng điều này khiến nó trở nên vô nghĩa.
Đinh Nhung: Đúng rồi. Chúng ta cần tiến một bước xa hơn là chỉ những lễ hội cầu vồng. Nhiều NGO hay các tổ chức liên kết sử dụng các sự kiện ấy và khiến chúng ta được biết tới nhiều hơn. Tuy nhiên, việc lạm dụng điều này khiến nó trở nên vô nghĩa. Chúng tôi đã từng tổ chức một triển lãm ở Cambodia và đã nhận ra rằng thật khó để cho các bạn đồng nghiệp của mình vượt lên được ngoài những ý tưởng cũ đó.
Gabby Miller: Vượt khỏi làn sóng cầu vồng toàn cầu. Thật tiếc, vì tôi thật sự yêu cầu vồng, trong tự nhiên, ý tôi là cầu vồng nói chung (cười) – nhưng Lễ hội Pride nguy hiểm ở chỗ, nó xóa bỏ lịch sử và ngữ cảnh của từng vùng.
Đinh Nhung: Tôi nghĩ rằng một vài NGO lớn đã phung phí nhiều tiền để làm nghệ thuật cầu vồng và tôi không thích điều đó. Tôi muốn một cái gì đó ở giữa. Không thẳng tuột như việc tôi chỉ làm điều này vì nghệ thuật, và tôi cũng không có ý định tẩy não mọi người với những gì mà các NGO định nghĩa về LGBT. Tôi chỉ muốn một thứ gì đó ở giữa. Hãy cho mọi người chất liệu để họ có thể tự diễn đạt theo những cách khác biệt.
Gabby Miller: Bạn thấy không, đó chính là cách suy nghĩ của một nghệ sĩ thực thụ. Với tôi, không hề có sự tách biệt, tôi đã từng khước từ mọi quan niệm, cho rằng tôi không phải là một nghệ sĩ, không phải là một người đồng tính, không là bất kì cái gì. Nhưng rồi tôi thấy rằng việc coi mình là một nghệ sĩ rất có ích, và tôi vẫn kháng cự nó.
Đây là một quan điểm kì quặc đối với tôi. Bởi lẽ, tôi không muốn bị bó buộc. Nhưng đồng thời, tôi cũng tự hỏi liệu tôi có cần phải tách rời hai khái niệm ra không. Không hề có một vách ngăn sâu sắc nào giữa sự đồng tính và hoạt động xã hội, chúng hòa trộn trong tôi. Bạn đang sáng tạo nghệ thuật, đó là một dạng hoạt động xã hội, là một cách suy nghĩ khác biệt.
Đinh Nhung: Tôi thấy ngượng nghịu khi tự nhận là nhà hoạt động xã hội.
Gabby Miller: Tôi cũng vậy. Nhưng chủ yếu là vì tôi chưa làm đủ. Tôi chưa đáng nhận danh hiệu đó.
Đinh Nhung: Chúng ta đấu tranh cho những thứ chúng ta tin tưởng, dù không muốn thừa nhận mình đang hoạt động như những nhà hoạt động xã hội.
Gabby Miller: Sự kháng cự này thực sự thú vị, bạn thấy không? Bạn không cần phải gọi nó như vậy, nhưng nó là một sự kháng cự lại việc không đi theo những gì mà bạn lẽ ra phải tuân theo.
DỰ ÁN QUEER FOREVER!
Gabby Miller: Tôi thấy rằng dự án này rất cởi mở, và có cách tiếp cận tường tận. Dự án không dành cho người ngoài, cho chính phủ hay cho xã hội nói chung. Nó không nhằm mục đích làm cho cả xã hội tốt lên. Nó là để nghiên cứu và cải thiện cuộc sống của những người đồng tính. Bạn đang làm gì với cuộc sống của chính bạn?
Đây không phải là việc tách riêng mang tính ép buộc, mà là một dự án xây dựng ý thức về một cộng đồng, cho mọi người có sức mạnh và niềm vui khi ở cạnh nhau.
Họ không có ý nói rằng bạn không phải là một phần của xã hội hay chúng ta phải bị bỏ rơi. Đây không phải là việc tách riêng mang tính ép buộc, mà là một dự án xây dựng ý thức về một cộng đồng, cho mọi người có sức mạnh và niềm vui khi ở cạnh nhau. Queer Forever! thúc đẩy việc đối thoại cởi mở và liên tục. Đây cũng là một sợi chỉ mạnh mẽ để khai quật lịch sử đồng tính/LGBTQI ở Việt Nam.
Đinh Nhung: Tôi nghĩ rằng Queer Forever! tiếp cận được với nhiều nghệ sĩ cởi mở và khác biệt hơn. Nhưng đối với nhiều người trong những nhóm bị cho ra lề, họ không được may mắn như vậy. Chúng tôi cần có một sự cân bằng giữa những công việc phi lợi nhuận và các lễ hội như vậy.
Gabby Miller: Đúng vậy! Nó không nhất thiết chỉ được là cái này hoặc cái kia.
Khi các NGO tập trung vào các vấn đề hay rắc rối cụ thể, họ đã hạn chế nhiều quan điểm và trải nghiệm.
Đinh Nhung: Tôi đồng ý. Lễ hội “Queer” đem lại không gian để chúng ta chất vấn chính công việc của mình và của các tổ chức. Điều này thực sự cần thiết trong bối cảnh ngày nay. Đôi khi, những tổ chức phi chính phủ tập trung quá nhiều vào những ngôn từ “chuẩn” hay những thứ cụ thể như thế. Khi các NGO tập trung vào các vấn đề hay rắc rối cụ thể, họ đã hạn chế nhiều quan điểm và trải nghiệm. Vì vậy, những hoạt động như thế này, một lễ hội như thế này mang lại một sự thay thế.
Gabby Miller: …. Đó chỉ là một cách nhìn khác, không mang tính chống đối, thậm chí không dùng để thay thế, nhưng tạo cơ hội cho một quan điểm khác.
Đinh Nhung: Một vài người, đặc biệt là những người trẻ tuổi, lúc đầu khi tìm hiểu về một cộng đồng, họ thường học hỏi từ một NGO và họ nghiên cứu tài liệu từ đó, họ thừa nhận họ là người đồng giới, và họ tham gia các hoạt động xã hội do NGO tổ chức. Nhưng sau một thời gian, họ trở nên khó tính hơn. Rồi họ tìm kiếm thêm những điều khác, những thứ như chúng ta đang làm.
Gabby Miller: Điều đó thật thú vị.
Đinh Nhung: Bạn nên nhìn vào độ tuổi của những người hoạt động xã hội và sẽ thấy rằng độ tuổi này có nhiều thay đổi.
Gabby Miller: Liệu chúng ta chọn làm vì cái đẹp hay vì lợi ích chung của xã hội? Tôi thực sự cần nhiều điều tươi đẹp như thế. Những thứ khác cũng quan trọng, nhưng nếu không có cái đẹp thì cuộc sống có ý nghĩa gì? Bạn phải có nơi nào đó khiến bạn cảm thấy an toàn và thoải mái, có thể đi vượt ra khỏi sự bình thường, để ăn mừng sự khác biệt. Bạn có thể trở nên phức tạp mà vẫn sống tốt.
Đinh Nhung: Tôi nghĩ rằng chúng ta cần có cả hai. Cần làm điều gì đó để thay đổi quan niệm và thái độ của xã hội về những khác biệt và thách thức những điều thông thường đã tồn tại. Nhưng chúng ta cũng cần có một nơi giúp tạo ra những nhóm văn hóa khiến mình cảm thấy hào hứng. Giống như những từ ngữ, thói quen… mà xã hội không hiểu và có thể cảm thấy chúng kì quặc. Chúng ta không cần những xu hướng chủ đạo hay sự chấp nhận của số đông cho điều này.
THUẬT NGỮ “QUEER”
Gabby Miller: Theo côi, ý nghĩa của thuật ngữ “queer” là gì?
Đinh Nhung: Theo tôi, thuật ngữ này rất hữu ích vì nó bao hàm nhiều hơn những trải nghiệm và sự khác biệt và… tôi lưỡng lự khi phải nhắc tới những đặc điểm nhận diện quá mang tính câu nệ máy móc. Ví dụ như bản thân tôi, nếu ai đó hỏi tôi có phải là “gay” không thì tôi không nhận, tôi chỉ nói tôi có thể “thẳng” mà cũng có thể không. Còn nếu ai đó hỏi tôi có phải là “queer” hay không, tôi sẽ khẳng định là có. Mình thấy từ “queer”…
Gabby Miller: …. cởi mở hơn?
Đinh Nhung: Đúng vậy, cởi mở hơn. Tuy nhiên, tôi thấy dịch từ “queer” sang tiếng Việt thật khó.
Tôi từng phải dịch một bài báo và không biết nên dịch từ đó như thế nào. “Kì quái”, “dị biệt” và “quái dị” nghe thật tiêu cực. Có một người đã dịch “queer” đơn giản là “khác biệt”. Tất cả những giới tính khác bình thường được gọi chung là “queer”, điều này cũng có lý. Đã có những cách dịch khác như “lệch pha”, nhưng cộng đồng LGBTQI không thích những cách dịch đó và cuối cùng thì chúng tôi quyết định chọn cách dịch là “khác biệt”. Đó là trước khi chúng tôi gặp Nguyễn Quốc Thành – một nghệ sĩ, người sáng lập của Queer Forever, người đã giới thiệu từ “queer”. Tuy nhiên, hiện tại, từ “queer” vẫn chưa phổ biến ngoại trừ với những nhóm nghệ sĩ ở Hà Nội và những người đang gây dựng và đặt tên cho các triển lãm cũng như những cộng đồng “queer”.
“Queer” đem lại cho bạn một cách định nghĩa về điều không bình thường.
Gabby Miller: “Queer” đem lại cho bạn một cách định nghĩa về điều không bình thường. Tôi cũng đang trong thời gian cố gắng hòa hợp: tôi không muốn chống đối, nhưng tôi thực sự nghĩ mình đang như vậy.
Tôi nghĩ nhiều về việc liệu có nhất thiết phải có sự đối lập giữa hoạt động LGBTQI toàn cầu và cách thức thể hiện và hoạt động “queer”. Tôi đã chán ngấy với những câu chuyện nổi bật về hoạt động LGBTQI ở Hòa Kì, điều đã giúp đẩy mạnh sự bình thường hóa và chiến tích #LOVEWINS, mà không cần phải có những đàn áp chính trị nào. Trên thế giới, #LOVEWINS cũng đang được sử dụng trong nhiều bản dịch, ngôn ngữ phi lợi nhuận này thuộc chủ nghĩa tự do. Nó đồng hành cùng tư bản hóa toàn thế giới: chúng ta sẽ định nghĩa và làm cho nó trở nên rõ ràng, an toàn. Nó sẽ xóa bỏ hết tất cả những thứ đã tồn tại trước đó. Trước khi thuật ngữ “queer” xuất hiện, chúng ta đã sống theo những cách “queer” từ lâu rồi.
●●
Bài viết này là một phần của loạt bài & Of Other Things viết riêng cho Liên hoan nghệ thuât Queer Forever! được tổ chức bởi Nhà Sàn Collective. Chi tiết về hoạt động và sự kiện liên quan được đăng tại trang Facebook của họ.
Đọc thêm:
Photography: Khoảnh khắc của tự do
