Nghệ sĩ Queer Việt Lê chia sẻ về những mâu thuẫn trong bản sắc cá nhân, quá trình sáng tạo nghệ thuật và tình yêu dành cho thời trang của anh.
Từ nhiếp ảnh, hội họa đến nghệ thuật trình diễn và phim ảnh, Việt Lê, nghệ sĩ hiện đang sống tại California, đã từng thử nghiệm với nhiều phương tiện nghệ thuật khác nhau. Dù luôn tự gọi mình là người “nông cạn” khi thừa nhận tình yêu của mình dành cho thời trang và nhạc pop, chúng tôi biết anh không phải như vậy. Anh là một nghệ sĩ học thuật và ý niệm, nhà hoạt động cộng đồng và một giám tuyển nghệ thuật. Và anh luôn “queer” dù đang ở lĩnh vực nào, chính điều đó đã tạo nên một sợi dây xuyên suốt hành trình đi tìm bản sắc cá nhân vô cùng thú vị của anh.
Anh gọi phương thức thực hành nghệ thuật của mình là “hậu studio”, vì thế việc gặp anh online khi anh đang chạy việc tại một khu mua sắm ở LA cũng phù hợp y như việc đến thăm xưởng phim của Warhol vậy.
Phỏng vấn: Fabiola Buchele ● Dịch:Tabby Chino
&: Nghệ thuật của anh có mang tính chính trị không?
Việt Lê: Có. Một người bạn của tôi, Đinh Q. Lê, từng nói một câu rất hay: nghệ sĩ là trí tuệ của đám đông. Tôi không nghĩ về mình như vậy nhưng tôi quan sát thế giới qua lăng kính của những nghệ sĩ khác. Ngoài việc nhìn và cảm nhận thế giới qua con mắt của người khác, bạn còn có thể nhìn qua đâu nữa? Qua văn học, qua nghệ thuật.
Những sáng tác, nghiên cứu và dự án giám tuyển của tôi đều có động cơ chính trị. Bạn có thể không nhìn rõ nó, nhưng đó là một chiến thuật. Một vài nghệ sĩ sử dụng sự hài hước để bàn về những nghi ngại chính trị và xã hội của họ. Bạn tôi Kristina Wong, một nghệ sĩ trình diễn, nói rằng cô dùng khiếu hài hước để tiếp cận và tấn công trực diện các vấn đề mà cô quan tâm. Tôi nghĩ mình cũng đang làm điều tương tự, ví như khi tôi sử dụng các đoạn quay ca nhạc gợi cảm để đề cập đến những vấn đề sâu sắc hơn… như các tổn thương bởi lịch sử hoặc công cuộc hiện đại hóa.
&: Anh có tự coi mình là nghệ sĩ queer không?
Việt Lê: Tôi chắc chắn coi mình là một nghệ sĩ queer. Tiêu chuẩn thành công của chúng ta (dù là người dị tính hay đồng tính) về cơ bản là kết hôn, mua nhà, v.v. Những việc này diễn ra theo một trình tự thời gian, nhưng khi là một queer, trình tự này không còn phù hợp và bạn không cần thiết phải đạt được những thành quả ấy. Bạn có thể muốn thoát khỏi hoặc thất bại trong những việc đó. Tác phẩm Queer Art of Failure của Jack Halberstam đã định nghĩa được những khả năng chính trị, sáng tạo và mang tính phê bình của những thất bại, và tôi cho rằng điều đó rất quan trọng. Tôi nghĩ chuyện này cũng có hai mặt, tôi đã trở thành một nghệ sĩ từ khi còn rất trẻ và đôi lúc việc đó thật khó khăn. Danh tính LGBTQ có thể mang lại nhiều rắc rối và đã bị chỉ trích là có tiếng nói quá mạnh. Chuyện “công khai” không hẳn là có lợi cho tất cả mọi người.
&: Anh có gặp hạn chế gì khi là nghệ sĩ queer không?
Tôi hiểu, từ quan điểm của một giám tuyển và nhà hoạt động xã hội, rằng vẫn tồn tại sự phân biệt đối xử giữa con người với nhau, họ vẫn bị giết hại vì những quan điểm cá nhân của mình, nên những quan điểm chính trị về phân biệt danh tính vẫn có rất quan trọng.
Việt Lê: Sự linh động khi là một nghệ sĩ queer thật ra rất hiệu quả. Là một nghệ sĩ queer người Mỹ gốc Việt, tôi phải đối mặt với những kỳ vọng và mâu thuẫn nhất định khi thể hiện mình — ‘ồ vâng, anh ấy góp mặt trong một chương trình của Việt Nam, anh ấy tham gia chương trình LGBT.’ Tôi hiểu, từ quan điểm của một giám tuyển và nhà hoạt động xã hội, rằng vẫn tồn tại sự phân biệt đối xử giữa con người với nhau, họ vẫn bị giết hại vì những quan điểm cá nhân của mình, nên những quan điểm chính trị về phân biệt danh tính vẫn có rất quan trọng. Ở Mỹ, chúng tôi đều cảm thấy bất an – người dân đang bị giết ở cả trong và ngoài nước.
Những mối liên hệ đan xen giữa giống nòi, giới tính, phân biệt cấp bậc, sự chịu đựng… đều xuất hiện trong các tác phẩm của tôi. Đó cũng là lý do tôi cảm thấy việc gây dựng cộng đồng và các mối quan hệ hợp tác là rất quan trọng: làm cho những vấn nạn bạo lực này hiện hữu trong các thể chế có hoặc không có sự tham gia của chúng tôi.
&: Anh chọn phương tiện sáng tác như thế nào?
Việt Lê: Tôi có chút tâm thần phân liệt, tôi coi các phương tiện như người tình của mình, và tôi khá đa tình. Với tôi, khi làm nghệ thuật ý niệm, phải chọn được phương tiện phù hợp nhất cho ý tưởng. Còn với nhiếp ảnh, đó là mối quan hệ giữa tôi và đối tượng. Ví dụ, tôi đang thực hiện một sê-ri ảnh những người đồng tính nam khỏa thân trong nhà. Tôi thực sự cần đến những tương tác nhân chủng học như thế này, nên nó không thể là tranh vẽ, vì tôi không thể nói chuyện (thực sự) với một bức tranh.
Với hội họa, tôi muốn chiêm nghiệm hình ảnh, còn với nghệ thuật trình diễn, nó là mối quan hệ giữa tôi và khán giả, cũng như không gian chung của cả hai. Về nghệ thuật đoạn quay nó là sự kết hợp về thời gian, không gian, sự trình diễn, âm nhạc, thời trang và kiến trúc mà tôi không thể lột tả hết trong tranh. Những đoạn quay thể nghiệm kết hợp được hết những đam mê của tôi. Tôi không thể đưa người xem đến những nơi này, nhưng có thể gợi tả chúng qua hình ảnh, cử chỉ và âm thanh.
&: Anh sử dụng chính cơ thể mình để trình diễn. Tự nhận mình là một người hướng nội, chắc hẳn anh cảm thấy rất bất an. Anh đối mặt với cảm giác ấy như thế nào, và vì sao anh làm như vậy?
Việt Lê: Cảm ơn vì đã nhận ra điều đó. Tôi khá nhút nhát và rụt rè khi thuyết trình trước đám đông hay lên lớp, nhưng tôi thường xuyên phải phỏng vấn hoặc nói trước đám đông. Và cách để tôi vượt qua chuyện này là chia sẻ với họ những điều còn quan trọng hơn bản thân tôi.
Tôi nghĩ về ý tưởng ấy rất nhiều, có thể là do khủng hoảng tuổi trung niên, khủng hoảng của từng nghệ sĩ — bạn sống trong một cộng đồng mà các ý tưởng là tài sản chung của số đông.
Khi trình diễn, tôi không còn là tôi mà là một nhân vật khác. Thường những nghệ sĩ không thể yêu cầu người mẫu làm theo những gì họ muốn — ví dụ như khỏa thân. Nên tôi phải tự làm người mẫu. Một vài người không cảm thấy thoải mái với việc không mặc đồ, bò trên đất và dính bùn, vì thế thôi phải tự làm. Mọi chuyện bắt đầu như thế đấy.
Và khi lớn lên mà không tự nhìn nhận được bản thân mình, không tự biết mình là ai, mà chỉ thấy mình queer, mình là một người châu Á thiểu số trên khung hình … tôi nghĩ việc nhận diện này rất quan trọng — không chỉ đối với tôi, những người giống như tôi, như chúng tôi, những người hữu hình ngoài kia. Tôi nghĩ về ý tưởng ấy rất nhiều, có thể là do khủng hoảng tuổi trung niên, khủng hoảng của từng nghệ sĩ — bạn sống trong một cộng đồng mà các ý tưởng là tài sản chung của số đông.
&: Anh có sổ ký hoạ không? Anh thường ghi lại ý tưởng bằng hình vẽ hay từ ngữ?
Việt Lê: Cả hai. Tôi từng có một cuốn sổ ký học và tôi đã viết rất nhiều trong đó. Nhưng tôi đã quá lười biếng hoặc quá già để tiếp tục làm như vậy. Nhưng khi làm một vài dự án, tôi dùng một cuốn sổ phác thảo và có riêng một thư mục dành cho các nguồn cảm hứng, nơi tôi cất giữ những hình ảnh và ý tưởng thời trang mà tôi thích. Trong đoạn quay gần đây nhất, tôi thực sự mê Alexander McQueen, Eiko Ishioka, và một vài phong cách khác, mỗi nhân vật sẽ có một thư mục nhỏ và trong đó là bộ sưu tập phù hợp cho từng loại tâm trạng, bởi vì tôi thích thời trang chết đi được.
&: Niềm đam mê với thời trang của anh đến từ đâu?
Có rất nhiều định kiến về người châu Á, nên có ngày tôi sẽ đi học hoặc đi làm dưới bộ dạng một tên châu Á lêu lổng, hoặc một con mọt sách châu Á, đôi lúc tôi mặc cả đồ phụ nữ. Tôi đã điều chỉnh để bớt lòe loẹt hơn, nhưng tôi vẫn làm chuyện này khi đi dạy.
Việt Lê: Tôi nghĩ những nghệ sĩ như Nikki S. Lee hay Cindy Sherman, thậm chí cả những nhà tạo mẫu thời trang, dạ hội hay cả quần áo giá phải chăng, đều có danh tính mang nét gây dựng và phân tích. Với những người có danh tính queer, nhiều khi họ sẽ muốn thể hiện bản thân thông qua thời trang. Tôi cũng thể hiện những nét tính cách của mình qua con đường này.
Đôi lúc tôi sẽ đi làm với những nhân cách khác nhau – tôi bắt đầu làm việc này từ thời sinh viên. Có rất nhiều định kiến về người châu Á, nên có ngày tôi sẽ đi học hoặc đi làm dưới bộ dạng một tên châu Á lêu lổng, hoặc một con mọt sách châu Á, đôi lúc tôi mặc cả đồ phụ nữ. Tôi đã điều chỉnh để bớt lòe loẹt hơn, nhưng tôi vẫn làm chuyện này khi đi dạy.
Đôi lúc các sinh viên nghĩ, ồ thật thú vị khi hôm nay thầy mặc đồ siêu thực và giảng bài về chủ nghĩa siêu thực. Nhưng tôi hứng thú hơn với chuyện xóa nhòa lằn ranh giới tính. Hầu hết quần áo của tôi là đồ phụ nữ. Tôi đam mê thời trang đến mức đó, nó kiến tạo nên cả thế giới, danh tính, và giới tính của tôi, tôi đã nói mình “nông cạn” mà…
Và quá trình sản xuất thời trang cũng thật phức tạp. Nó có mặt hào nhoáng, nhưng cũng đầy tính chính trị, khi các nhà máy được đặt tại Cambodia, Việt Nam hay những khu vực khác của thế giới, nơi có giá nhân công rẻ mạt.
Khi còn nhỏ, tôi hay làm việc cùng mẹ trong công xưởng ở Mỹ, với giá 1 đô-la một giờ. Chúng tôi có thể làm việc tại nhà, và chuyện đó tiếp diễn khi tôi còn trẻ. Vì vậy tôi rất hứng thú với mặt tối của ngành công nghiệp thời trang. The Ironies of Freedom (Sự tự do trái khoáy) và The Beautiful Generation (Một thế hệ đẹp) là hai cuốn sách bàn về vấn đề sự phân hóa giới tính và chủng tộc của nhân công toàn cầu.
&: Anh sử dụng những công cụ gì khi làm việc?
Việt Lê: Máy tính cá nhân, cộng đồng và những ý tưởng. Với tôi, thời kỳ hậu-Duchamp không còn là vấn đề chọn công cụ nào, mà anh có ý tưởng nào. Vì vậy những công cụ thiết yếu nhất là ý tưởng và chiếc máy tính. Tôi có thể nối mạng và hợp tác cùng mọi người. Tôi có thể nghiên cứu và kết nối với những cộng đồng khác nhau mà tôi tham gia, để cùng nói về những ý tưởng khác nhau và họ sẽ giúp tôi phát triển chúng.
Mạng internet (và các thư viện) rất quan trọng với việc nghiên cứu, tìm hiểu. Là một nghệ sĩ, tuy bạn bị ràng buộc về mặt vị trí địa lý, nhưng với những gì chúng tôi đang làm với công nghệ (như việc trò chuyện qua Skype!), chúng tôi có thể thực sự vượt ra ngoài giới hạn về mặt vật lý của mình.
Tôi thường sáng tác trực tiếp. Tôi có một văn phòng và bàn làm việc nơi tôi ngồi phần lớn thời gian. Và tôi cứ viết, dù là phê bình hay sáng tạo. Tôi không vẽ nhiều như trước kia nên tôi không cần một xưởng sáng tác quá rộng.
&: Anh làm việc vào lúc nào và như thế nào?
Việt Lê: Tôi không năng động lắm vào buổi sáng, nhưng tôi sẽ làm việc suốt ngày kể từ lúc thức dậy, tôi làm việc tốt hơn vào buổi chiều, tối hoặc về đêm.
Khi đang viết, tôi thường không nghe nhạc, vì muốn tập trung vào những suy nghĩ nặng nề, nhưng khi vẽ hoặc nghiên cứu về một chủ đề nhất định, tôi chọn những bài nhạc phù hợp với tâm trạng hoặc ý tưởng đó. Người ta sẽ nghĩ tôi không có não vì tôi đã nghe rất nhiều nhạc Pop. Gần đây tôi nghe nhạc đồng quê nhiều hơn.
●●
Bài viết này là một phần của loạt bài & Of Other Things viết riêng cho Liên hoan nghệ thuât Queer Forever! được tổ chức bởi Nhà Sàn Collective. Chi tiết về hoạt động và sự kiện liên quan được đăng tại trang Facebook của họ.
Đọc thêm:
In Conversation: Nghệ thuật và các hoạt động Queer
Photography: Khoảnh khắc của tự do
