Lilting

Hong Khaou, đạo diễn và nhà biên kịch của bộ phim nổi tiếng ‘Lilting’ trò chuyện cùng & Of Other Things

Lấy bối cảnh là một London ảm đạm và buồn bã, ‘Lilting’ là câu chuyện về Richard, người vừa mất bạn trai của mình (Kai) về tay Tử thần, và những nỗ lực của anh nhằm tiếp xúc với Junn, người mẹ mang hai dòng máu Trung Quốc – Cambodia của Kai. Junn không nói được tiếng Anh, và cũng không hề biết con trai mình là người đồng tính. Với sự giúp đỡ của một người phiên dịch, hai tâm hồn đau khổ ấy đã cố gắng vượt qua nhiều khác biệt để hiểu được nhau. Là một tác phẩm đẹp và tinh tế, với những vai chính được thể hiện bởi Ben Whishaw (xem thêm Cloud Atlas, Perfume) và Pei-Pei Cheng (Crouching Tiger, Hidden Dragon), phim truyện đầu tay của Hong Khaou đã được các nhà phê bình phim độc lập dành cho những lời khen ngợi xứng đáng và mang nó đến với một bộ phận khán giả lớn hơn.

Hong Khaou hiện đang sống tại London, nhưng anh sinh ra tại Cambodia. Phải rời quê hương của mình dưới chế độ Khơ-me Đỏ Pol Pot năm 1975, anh đã sống cả tuổi thơ của mình ngay ngoại ô thành phố Hồ Chí Minh. Do anh có thể nói được nhiều ngôn ngữ và đã trải nghiệm nhiều nền văn hóa, bộ phim của anh cũng chứa đựng nhiều hơn một câu chuyện gốc trong đó. & Of Other Things đã trò chuyện cùng anh về những điều mà những ngôn ngữ khác nhau dường như không truyền tải hết được, về quốc tịch tinh thần rất phức tạp của anh, điều khiến cho câu hỏi “anh từ đâu đến? ” bỗng nhiên thật khó trả lời, và về bộ phim sắp tới của anh có bối cảnh là Việt Nam.

Hong Khaou

Phỏng vấn bởi Fabiola Büchele ● Ảnh bởi John Griffin ● Dịch bởi Tabby Chino

&: Bộ phim của anh đề cập đến những chủ đề nào?

Hong Khaou: Chủ đề lớn nhất vẫn là sự giao tiếp, và nó còn mô tả nỗi đau và những khác biệt về thế hệ cũng như nền văn hóa. Ngoài ra trong phim còn có những chủ đề nhỏ hơn, như kỷ niệm và tình yêu.

Tôi nghĩ rằng tiền đề của tác phẩm chính là nhân vật bà mẹ của Kai, vì bà ấy không nói được Tiếng Anh, và cái cách mà người phụ nữ đó tồn tại trong một thế giới xa lạ khi mà mối liên hệ giữa cuộc đời bà với thế giới đó đã ra đi.

Vì trong phim có nhân vật người phiên dịch nên tôi đã không để phụ đề. Có một vài cảnh có phụ đề nhưng phần lớn bộ phim có sự góp mặt của người phiên dịch. Với một người viết kịch bản như tôi, điều này là một tiền đề thú vị. Bạn có thể bàn về những hiểu lầm do truyền dẫn thông tin một cách sai lệch…Tôi sử dụng nhân vật người phiên dịch để can thiệp vào sự giao tiếp này, đôi lúc còn là để thực hiện những cảnh quay khó xử.

Chúng ta đều biết ngôn ngữ và sự giao tiếp nên làm cầu nối giữa các nền văn hóa, mang lại sự thấu hiểu lẫn nhau. Nhưng tôi cũng muốn thể hiện mặt còn lại của vấn đề, bởi vì suy cho cùng nó cũng làm nổi lên những sự khác biệt thâm căn cố hữu trong chúng ta và khi phải thể hiện nó ra ngoài, nó tạo nên những mâu thuẫn.

Pei-Pei Cheng, Ben Whishaw

&: Bản thân anh là người sử dụng nhiều ngôn ngữ khác nhau, và mẹ của anh cũng không nói Tiếng Anh, có điều gì anh không thể dùng bất kỳ ngôn ngữ nào để giải thích cho bà không?

Hong Khaou: Tất nhiên là có. Rất khó khăn để nói lại những điều đã xảy ra trong cuộc đời tôi với mẹ tôi, vì vốn từ của tôi trong tiếng Trung Quốc không nhiều. Tôi nghĩ tiếng Trung của tôi ngày càng tệ đi. Nhất là khi tôi đưa mẹ đến một số nơi như phòng khám, và họ nhắc đến những thứ như động mạch chẳng hạn, tôi không biết làm thế nào để dịch những từ đó ra cho mẹ tôi hiểu. Tôi nhớ đã có lúc tôi phải nói năng ngô nghê như một đứa trẻ con, bằng những từ đơn giản nhất, để cố làm cho bà hiểu điều tôi muốn nói.

&: Nhân vật chính trong bộ phim của anh là một người đàn ông đồng tính. Tuy nhiên trong tác phẩm kịch được viết trước khi bộ phim ra đời, đó lại là một cặp tình nhân khác giới. Tại sao lại có sự thay đổi này?

Hong Khaou: Khi đọc nội dung vở kịch – mà thật ra chưa bao giờ được diễn trên sân khấu – tôi luôn cảm thấy còn thiếu điều gì đó. Và trong suốt một thời gian dài tôi đã trăn trở tìm cách để làm cho kịch bản này có chiều sâu hơn. Vào thời điểm phải đưa ra kịch bản cho bộ phim để tham dự cuộc thi [Film London] của Microwave, tôi quyết định đưa thay đổi này vào. Và tôi nghĩ nó đã mang lại nguồn năng lượng mới rất thú vị cho phim, một tầng nghĩa sâu hơn cho câu chuyện. Người con trai không thể nói với người mẹ về giới tính thật của mình, và để lại nhiệm vụ kể cái bí mật đó cho người bạn trai Richard của mình. Đó là một điều vô cùng nhạy cảm, bởi vì ta có cảm giác như Richard đang phải bộc lộ giới tính thật của mình lần thứ hai. Tuy vậy lần này anh ta phải cư xử tinh tế và nhạy cảm hơn, bởi vì một mặt anh không cảm thấy như đó là vị trí của mình để làm việc này, mặt khác chính anh lại là người đã không ngừng khuyên bạn trai mình nói ra khi cậu ấy còn sống.

Thật là lạ, vì tôi không nghĩ bộ phim bàn về chuyện bộc lộ giới tính, nhưng tôi cho rằng chính bởi vì anh ta không thể nói ra bí mật của mình, rất nhiều sự kiện đã sinh ra từ đó.

Ben Whishaw

&: Anh đã mất một vài năm để thực hiện Lilting, đối với anh đây có lẽ giống như một hành trình. Có khoảnh khắc nào anh cảm thấy bộ phim có lẽ sẽ không bao giờ hoàn thành không?

Hong Khaou: Luôn có những lúc gần gần như vậy… Tôi đoán đó là một điều tất yếu trong công nghiệp điện ảnh, tôi không nói mình là chuyên gia trong lĩnh vực này, nhưng có vẻ như giai đoạn làm phim lúc nào cũng trải qua nhiều thăng trầm như thế. Tôi đoán mình là người bi quan. Chúng tôi đã gặp khó khăn về vấn đề tài chính, có những thời điểm tưởng như chúng tôi không thể có tiền để làm nốt bộ phim. Tôi đã có nhiều đêm mất ngủ.

Khi mà nhìn lại bộ phim lúc này và nghĩ về việc thực hiện nó hai năm trước, tôi thấy thật lạ. Đó là một bộ phim có kinh phí thấp, và bạn không thể tưởng tượng nổi nó lại được trình chiếu ở 30 rạp khác nhau.

&: Nếu có nguồn kinh phí đầu tư lớn hơn, anh đã có thể thay đổi điều gì về bộ phim? Trong bối cảnh bị hạn chế về tài chính như thế anh có tìm thấy nguồn cảm hứng sáng tạo nhất định nào đó không, hay đây chỉ là một câu hỏi mang tính giả tưởng?

Hong Khaou: Đây là một câu hỏi thú vị. Tôi luôn ước rằng mình có nhiều thời gian hơn để quay phim. Chúng tôi đã quay trong 17 ngày. Như bạn nói, vì những giới hạn tài chính, chúng tôi đã không thể có nhiều thiết bị tốt và những người thực sự tài năng để làm việc cho chúng tôi mà gần như không được trả công.

Chúng tôi quay phim vào mùa đông, trời rất lạnh và ban ngày không có nhiều ánh nắng. Nếu tôi có thêm một vài ngày để quay, [tôi đã có thể] khám phá thêm những màu sắc, phân cấp và sự hoán vị nhất định trong câu chuyện.

Tôi không chắc là tiền có thể làm gì nhiều hơn thế cho chúng tôi. Có thể đã có những bữa ăn chất lượng hơn, đại loại vậy. Đồ ăn chất lượng thật sự có lợi, vì việc quay phim với kinh phí thấp quả là rất căng thẳng và lộn xộn. Khi được ăn ngon bạn sẽ cảm thấy khá hơn rất nhiều.

Hong Khaou

&: Dự án làm phim tiếp theo của anh là về điều gì?

Hong Khaou: Tôi luôn có một sự ám ảnh với các bộ phim nói về cuộc chiến tranh Việt Nam [cuộc kháng chiến chống Mỹ]. Những bộ phim ấy rất lạ, gần như tạo thành một thể loại riêng trong phim ảnh. Đây là một thể loại khá độc quyền của Mỹ. Từ bé tôi đã xem nhiều phim thể loại này, và cũng vì những kỷ niệm thời niên thiếu của tôi về Việt Nam, nên tôi rất chú ý đến chúng.

Tôi muốn tiếp cận chủ đề này từ một hướng khác. Tôi nghĩ sẽ khôn ngoan hơn khi làm một bộ phim thời nay, với ba nhân vật không trực tiếp trải qua cuộc chiến nhưng đều chịu ảnh hưởng từ nó. Tiền đề chính của nó là về những hậu quả của cuộc chiến tranh và cách mà những cuộc chiến vô nghĩa như vậy đã lấy đi rất nhiều nạn nhân từ mọi phía. Trong phim sẽ có nhân vật một người đàn ông Mỹ mà cha anh ta đã chiến đấu trong cuộc chiến này, và anh ta quyết định đến Việt Nam để tìm hiểu về quá khứ của cha mình, rồi thì một người Anh gốc Việt, gia đình anh ta đã phải chạy trốn sang Anh và anh ta lớn lên ở đó. Anh ta tất nhiên đã chịu ảnh hưởng của nền văn hóa phương Tây, anh ấy trở lại Việt Nam để rải tro của mẹ mình và qua chuyến ấy tìm được nguồn gốc văn hóa của mình. Rồi có cả một người con gái Việt Nam làm việc trong trang trại trồng chè của gia đình, nhưng cô không quan tâm lắm đến công việc kinh doanh ấy mà chỉ thần tượng lối sống phương Tây và tìm mọi cách để ra nước ngoài, vì cô nghĩ đó mới là miền đất cơ hội.

Tất cả những ký ức tuổi thơ của tôi là về Việt Nam, nhưng mà tôi lại không phải một người con đất Việt, thật là lạ. Bộ phim mới của tôi sẽ nói về điều đó, những vật lộn để tìm ra con người của bạn, tìm ra quốc tịch văn hóa của mình và những lối độc đáo mà ta đã thực hiện để chứng minh quốc tịch đó.

Hong Khaou

&: Theo anh, quốc tịch văn hóa của anh là gì?

Hong Khaou: Ôi trời, tôi không biết. Có lẽ là có chút lộn xộn ở đây. Một lúc nào đó tôi nghĩ mình có nửa quôc tịch Cambodia, nửa Trung Quốc, một lúc khác tôi thấy khác…điều này rất lạ, vì tôi có suy nghĩ nhiều về nó. Ý tôi là, tôi không thể nói mình hoàn toàn là người Trung, vì dù chúng tôi có nói tiếng Trung nhưng lại không có liên hệ gì với đất nước ấy. Tất nhiên là bằng một cách lạ lùng nào đó tôi có một phần nguồn gốc văn hóa của mình từ Trung Hoa. Nhưng tôi không có câu trả lời rõ ràng. Dễ nhất thì tôi cứ nói mình là người London, bởi vì tôi có tất cả những quốc tịch kể trên, và lại không hoàn toàn thuộc về một quốc tịch nào trong đó.

&: Đây có phải là một xu hướng trên thế giới hiện nay? Rằng chúng ta có thể ngẫu nhiên tự định cho mình một thứ quốc tịch dựa trên nền văn hóa và quốc gia mà chúng ta cảm thấy gần gũi hơn?

Hong Khaou: Vâng, và có lẽ việc không có một câu trả lời hữu hình và chắc chắn cho câu hỏi quốc tịch của chúng ta là gì cũng không đến nỗi tệ. Tôi không thấy có vấn đề gì.