Hà Lan Anh – Khi Jamie mời tôi và con gái tôi – Mila – chụp cho dự án, tôi vừa muốn kháng cự và từ chối; vừa khao khát được tham gia. Kháng cự vì tôi không chắc con gái mình sẽ phản ứng thế nào sau này, và vì không biết dự án sẽ được tuyển chọn và lên hình ra sao.
Nhưng suốt thời gian làm việc trong gian phòng ấy cùng Jamie và Mila, tôi cảm thấy như mình được sống trong một bộ phim của Tarkovsky, hay trong một tác phẩm văn học hiện thực huyền diệu – nơi tất cả các nhân vật, bằng cách nào đó, đều có kết nối với nhau, nơi thời gian tồn tại phi tuyến tính, nơi hình ảnh của nhân vật này được kể lại qua nhân vật kia. Tất cả các vật thể và chủ thể đều mang một vẻ tĩnh lặng và những gam màu tối giản – tấm gương, những phản chiếu, những tấm rèm, kể cả hơi thở của chúng tôi nữa – nó nhẹ tới mức ta có thể nghe thấy chuyển động của các linh hồn. Có một cảm giác rợn lạnh về gian phòng, nhưng tôi lại cảm thấy an toàn – nó giống như một không gian sân khấu, đủ an toàn để chúng tôi thực hiện trò chơi hình ảnh của mình. Một trò chơi khó khăn, đối nghịch giữa khả năng tự kiểm soát và những hành vi vô lí trí, giữa sự tự phát và những giam hãm. Ở một số khung hình, cơ thể của tôi tự tìm được vị trí của mình mà không cần suy nghĩ; trong khi ở các khung hình khác, tôi phải điều chỉnh tư thế của mình theo chuyển động của Mila. Tôi hoàn toàn đã không chú ý đến Jamie, thậm chí tôi còn không biết Jamie đã tạo dáng ở đâu cho tới khi xem kết quả cuối cùng. Và tôi nghĩ có lẽ vị trí của Jamie trong các tấm hình là một trong những khía cạnh tôi thích nhất về sê-ri chân dung này.
Tôi tò mò không biết đối với anh, căn tính nam giới da trắng là một đặc lợi hay một gánh nặng trong quá trình sáng tạo cộng tác? Anh cảm thấy thế nào về điều này?
Tôi chưa bao giờ nhìn thấy Jamie khoả thân. Khi xem các kết quả cuối cùng, tôi đã rất ấn tượng với sự cân đối của cơ thể anh – nó đối chọi với sự bất đối xứng của cơ thể những người tham gia khác. Đôi khi anh phản chiếu dáng và thế của họ, như một anh hề; khi khác anh hoà mình vào phông nền, lặng lẽ như một đạo cụ; đôi khi sự cân bằng đạt tới ngưỡng hoàn hảo; khi thì không.
Anh cảm thấy thế nào khi mình là người đàn ông da trắng duy nhất và luôn luôn trần truồng trong loạt ảnh này? Vấn đề về căn tính đã ảnh hưởng thế nào tới tính tự phát khi anh chụp chung với những người khác, bao gồm cả phụ nữ, người tàn tật, người đồng tính v.v.? Tôi tò mò không biết đối với anh, căn tính nam giới da trắng là một đặc lợi hay một gánh nặng trong quá trình sáng tạo cộng tác? Anh cảm thấy thế nào về điều này?
Jamie Maxtone-Graham: Sống ở một nơi phi-da trắng, tôi ý thức khá rõ về màu da của mình. Ngày qua ngày, tôi được nhắc nhở về cái-khác-biệt của mình. Đây là một sự tồn tại hết sức phức tạp, và sự phức tạp này lại bị khuếch tán bởi sự có mặt cũng như sức mạnh điều khiển thông điệp của chiếc máy ảnh.
Sống ở một nơi phi-da trắng, tôi ý thức khá rõ về màu da của mình. Ngày qua ngày, tôi được nhắc nhở về cái-khác-biệt của mình. Đây là một sự tồn tại hết sức phức tạp, và sự phức tạp này lại bị khuếch tán bởi sự có mặt cũng như sức mạnh điều khiển thông điệp của chiếc máy ảnh.
Đây là một trong những lí do vì sao suốt nhiều năm qua tôi dường như chỉ chụp chân dung. Mặc dù vẫn là người điều khiển thông điệp, tôi đồng thời đã dành nhiều không gian hơn cho sự hợp tác, và quan trọng hơn cả, cho quyền được từ chối, quyền được nói ‘không’ của chủ thể. Tôi nghĩ đây là điểm khác biệt khá quan trọng trong tính chất công việc của một người đến từ đất nước phát triển và đang làm việc tại đất nước đang phát triển. Tôi không dám nói cách làm việc của tôi là một hệ thống hoàn hảo, nhưng dù sao nó cũng giúp cho mối quan hệ giữa chủ thể và tác giả trở nên bằng phẳng hơn, có chút gì công bằng hơn.
Một trong những lí do tôi xuất hiện khoả thân là để trao cho người đang cùng chia sẻ khung hình tất cả những gì là tôi – thực sự lột bỏ, không dấu giếm gì, trao tặng mọi thứ với mục đích hướng tới mối quan hệ mạnh mẽ giữa tác giả và chủ thể. Chị không những là một người phụ nữ, mà còn là người phụ nữ thuộc chủng tộc khác; và tôi cũng đã từng chụp khoả thân chị trước đây, nhưng tôi nghĩ bản chất của việc chị khoả thân còn tôi đầy đủ quần áo [trong dự án trước] và tôi khoả thân còn chị bán khoả thân [trong dự án này] hoàn toàn không khác nhau. Điều tôi quan tâm hơn cả là tìm thấy sự cân bằng tuyệt đối trong tác phẩm. Ngay cả việc Mila tự do di chuyển trong một khoảnh khắc nhất định – chính sự hiện diện mờ ảo đó của bé – đã góp phần tạo nhịp điệu hoàn hảo cho khung hình. Và đây là một ứng biến tôi chẳng thể nào tiên đoán hay kiểm soát được. Vậy nên, cho dù là chụp cùng một cặp đồng tính, một phụ nữ Việt Nam tàn tật, một nam giới da trắng, một đôi khác màu da, hay một người mẹ cùng con gái – tôi luôn luôn xác định là mình sẽ tái hiện bản thân ngang bằng cùng với tất cả các chủ thể. Tôi không dám nói cách tiếp cận và xử lí vấn đề của tôi là chính xác hay hoàn hảo, xong ít nhất tôi chấp nhận đối mặt với nó một cách trực tiếp và cới mở. Và để làm được điều này đòi hỏi sự tin tưởng lẫn nhau.
Điều thú vị là khi nhìn lại chuỗi hình, tôi đã không nhận thấy sự khác biệt – sự khác biệt về giới, chủng tộc hay sức mạnh. Tuy nhiên, ở một khía cạnh nhất định, sê-ri này lại nói về chính điều đó. Bản thân tôi, khi bắt đầu dự án tôi đã tìm kiếm các cá nhân và cặp đôi ở độ tuổi khác nhau để chụp cùng. Có thể nói, dự án này nhắc nhiều tới sự khác biệt, nhiều hơn là tôi dám thừa nhận. Thật ra, tôi ước gì mình đã có thể chụp nhiều người già hơn – đây là điều tôi cho rằng mình đã thiếu sót. Tôi thực sự rất thích bức hình chụp cùng Dương Tường, khoả thân. Ông đã 81 tuổi khi tham gia dự án, và là một trong những chủ thể tuyệt vời nhất.
