Interview: Hà Mạnh Thắng nói về kho tàng cảm hứng đằng sau lịch sử của Việt Nam, quá trình chọn lọc ngẫu hứng của tự nhiên và chủ đề mới nhất trong các tác phẩm của anh.
Bạn biết rằng mình đã đến nhà một nghệ sỹ sau khi đã len qua được hàng dãy xe gắn máy và xe đạp trong ngôi nhà cách không xa chùa Tây Hồ của nghệ sỹ Hà Mạnh Thắng. Những khung vải trống với nhiều kích thước ấn tượng được bày đầy trong căn phòng nơi anh thường chuẩn bị trà cho khách, chờ được mang lên tầng bốn để rồi từ chính những khung vải này, anh tạo nên những bức tranh được nhiều người ca ngợi.
Trong nền nhạc Jazz dịu dàng ở phòng khách tầng hai của nghệ sỹ Hà Mạnh Thắng, & Of Other Things có một cuộc trò chuyện với anh về triển lãm sắp tới của anh tại phòng tranh Thavibu ở Bangkok vào tháng Chín, và một phần của bộ sưu tập này sẽ được trưng bày tại Manzi từ ngày 18/07 đến ngày 04/08.
Không một khoảng trống nào trong căn phòng nhỏ này được anh bỏ phí. Mỗi phần của căn phòng đều thể hiện chất nghệ sỹ của một người thực sự đắm mình vào lĩnh vực nghệ thuật mà anh đã lựa chọn. Anh có đến năm tủ kính đựng đầy những cuốn sách đủ loại về nghệ thuật và thiết kế như 3000 Years of Art History, Taschen’s Art Now, Fashion Now, Design Now, Andy Warhol, Rona Pondick, Roy Lichtenstein, những bộ sưu tập của Marlene Dumas, cùng nhiều ấn bản về kiến trúc và thiết kế sản phẩm.
Một tác phẩm điêu khắc của Thái Nhật Minh (Thắng là người đầu tiên trả tiền cho một tác phẩm của nhà điêu khắc này) được đặt tự nhiên cạnh một bức tượng phật bằng gỗ. Một bộ sưu tập nhỏ gồm nhiều đồ lưu niệm, tượng nhỏ và vật trang trí sưu tầm từ các đình chùa Đông Nam Á được đặt thành hàng phía trên dãy sách. Trên một bức tường phòng chúng tôi đã phát hiện ra những chi tiết đầu tiên về bộ sưu tập mới nhất của anh: Hai bức vẽ nhỏ tái hiện trang phục phong kiến thời xưa. Và còn nhiều những bức vẽ, những phiên bản lớn hơn được cất trong phòng làm việc ở tầng trên của anh.
Ấn tượng đầu tiên mà chúng tôi có về những bức vẽ trang phục cho vua chúa từ thế kỷ 16 và 17 treo trong phòng làm việc trên tầng bốn của anh là dường như anh đang có một bước phát triển khác với con đường trước đây anh chọn. Những mảng màu tối và trầm mặc trong bộ sưu tập tranh phong cảnh của anh đã nhường chỗ cho những thể hiện tươi sáng hơn. Sắc trắng chủ đạo được can thiệp bởi nhiều vệt màu sắc đa dạng trong tranh gợi nhớ cho ta một chút gì đó về những thứ mà những thành viên hoàng tộc trước đây có lẽ thường mặc.
Khả năng lý giải, tìm được cốt lõi của sự vật và tái tạo hình ảnh của chúng là khả năng đặc trưng của Thắng, nhưng ở bộ sưu tập mới này anh không chỉ dừng lại ở đó. Anh mang lại sự khác biệt cho những trang phục này còn bằng cách bỏ qua sự tập trung vào những đặc điểm đáng chú ý như những thiết kế tinh tế và đường kim mũi chỉ kỹ càng đã tạo ra chúng. Thay vào đó, anh đưa chúng vào trong tranh, khéo léo giấu chúng dưới nét vẽ của mình và biến chúng thành những trang phục đơn giản. Bộ sưu tập của anh nhấn mạnh vào những thứ tưởng chừng bị bỏ qua, những trang phục này chưa bao giờ gây ấn tượng với anh bởi hình dáng hay những đường may cầu kỳ của chúng, mà bởi chất liệu và chi tiết trang trí sang trọng. Cũng như cách anh đã làm với những lăng tẩm, đại nội Huế, những đền chùa, quần thể Angkor Wat, anh đã mang những biểu tượng lịch sử này trở về với bản chất vốn có của nó khi mới sinh ra.
Những tác phẩm mới nhất của Thắng về chủ đề trang phục xưa cũ này, dù vậy, không có nghĩa anh đã kết thúc quá trình tìm hiểu của mình về kiến trúc cổ Việt Nam. Ngược lại, đây là một bước tiếp cận sâu hơn với chủ đề mà anh đã để tâm nghiên cứu bốn năm nay và kết quả là sự ra đời của bộ sưu tập đầy ấn tượng và tinh tế này của anh.
Phỏng vấn được thực hiện bởi Maia Do ● ảnh bởi Thủy Tiên Nguyễn
&: Anh được biết đến là nghệ sỹ xây cầu nối giữa quá khứ truyền thống và cuộc sống hiện đại. Liệu anh có tiếp tục công việc đó trong tác phẩm lần này của mình?
Hà Mạnh Thắng:: Thực ra thì cho anh là cái cầu nối thì anh nghĩ rằng nó hơi lớn lao. Anh chỉ nghĩ rằng là ở một quốc gia có truyền thống lâu dài như ở Việt Nam, thì bất kỳ một chi tiết nào, một cái câu chuyện nào cũng có thể chuyển sang nghệ thuật được. Chúng ta lợi thế về mặt lịch sử, thì nếu tinh ý, bất kỳ tư liệu nào chuyển sang nghệ thuật, hội hoạ, múa, nhạc đều dùng được.
Một nền văn hoá nó kéo dài như vậy thì đấy là một cái tư liệu không nên bỏ phí.
Mỗi đất nước có một lịch sử, nước ta là mấy ngàn năm, nhưng có những người họ chỉ nói rằng là lịch sử phong kiến Việt Nam chỉ tính từ vua Gia Long trở đi, là năm 1802. Vì lúc đó quốc gia của Việt Nam thống nhất làm một về mặt hành chính, chữ viết và luật pháp. Tất nhiên một số người họ coi đó là một ý kiến phản động, nhưng tôi cũng không quá quan tâm lắm. Tôi chỉ nói rằng là một đất nước có lịch sử như vậy thì tư liệu để cho mình lấy cảm hứng là rất dễ dàng. Vậy sao mình phải lãng phí, mình phải chối bỏ đất nước giàu văn hoá như vậy? Tôi không nói nó là một văn hoá lớn, nhưng mà một nền văn hoá nó kéo dài như vậy thì đấy là một cái tư liệu không nên bỏ phí.
&: Vậy theo anh, việc anh đưa những kiến trúc truyền thống và trang phục truyền thống vào tác phẩm của mình có ý nghĩa như thế nào với cuộc sống hiện đại ngày nay?
Hà Mạnh Thắng: Liên hệ hay không là do tuỳ cá nhân, tuỳ cách quan sát của mỗi người và tuỳ câu chuyện của mỗi cá nhân đó. Hay họ muốn nó liên hệ như thế nào. Phần nhiều người ta chỉ coi nó như một cái đình, ngôi chùa từ góc nhìn tò mò của người quan sát mà thôi. Khi mà người ta muốn nhìn sâu hơn thì người ta lại phải coi, rà soát cái bối cảnh thời điểm đó. Nó không phải là bằng hình ảnh mà phải dùng những cái tư liệu khác để mình quan sát và cảm thụ.
&: Các tác phẩm của anh từ trước đến nay đều liên quan đến kiến trúc, mà bây giờ anh lại làm về trang phục. Tại sao anh lại thay đổi như thế?
Hà Mạnh Thắng: Anh thường chọn một số chủ đề mang tính yếu tố thời gian và xưa cũ, tại vì một số trang phục với cả các cấu trúc của đình hoặc chùa, từ khoảng thế kỷ 16-17 trở về đây, về mặt thời gian là nó giống nhau.
&: Ngoài thời gian ra thì còn có sự tương đồng nào nữa không ạ?
Hà Mạnh Thắng: Chẳng hạn như một số đình chùa trong giai đoạn Lê-Trung Hưng. Đó là giai đoạn đặc biệt nhất trong cái xã hội Phong kiến Việt Nam. Anh thích giai đoạn này ở phía Bắc Việt Nam. Giai đoạn đó là đặc biệt nhất và nghệ thuật giai đoạn Lê-Trịnh cũng đặc biệt, bởi vì nó cho phép người dân có nhiều tiếng nói nó tự do hơn. Chẳng hạn như khi quan sát các trang phục thời Lê-Trịnh hoặc là các kiến trúc đình chùa giai đoạn Lê-Trịnh thì anh thấy người ta vẽ cái con rồng rất khác biệt. Con rồng Lê-Trịnh có một phần nào đó giống như con rồng đời nhà Minh của Trung Quốc. Nhưng con rồng thời Lê-Trịnh có một đặc điểm là nó gần gũi với đời sống sinh hoạt hơn và kiến trúc thời Lê-Trịnh, về nghệ thuật thời điểm đó, cũng có yếu tố, như mình gọi, là yếu tố dân gian. Họ phản ánh các sinh hoạt trong đời sống của người dân.
Các cái chạm khắc của đình chùa như là cảnh chọi gà, cảnh đấu vật, rồi là cảnh sinh hoạt nam nữ chẳng hạn. Hình ảnh của đời sống tạo nên cái nghệ thuật thì nó rất thú vị là như thế.
Thời Lê-Trịnh có một điểm khác là vai trò của cá nhân tham gia vào việc xây dựng đình chùa rõ rệt hơn; người dân được tham gia vào nhiều hơn. Chẳng hạn như một số đình tại thời điểm đó, như đình Tây Đàng, đình Thổ Tang, sinh hoạt của người dân họ thể hiện rõ hơn cả. Các cái chạm khắc của đình chùa như là cảnh chọi gà, cảnh đấu vật, rồi là cảnh sinh hoạt nam nữ chẳng hạn. Hình ảnh của đời sống tạo nên cái nghệ thuật thì nó rất thú vị là như thế. Trước đó nó không như vậy, hoặc là sau đó thời Nguyễn thì nó khá nghiêm ngặt về mặt lễ giáo. Các ông vua thời Nguyễn đề cao Nho giáo, Khổng giáo mà không cho phép những điều bình thường xuất hiện trong nghệ thuật.
&: Trong bài giới thiệu của mình, anh có nhắc đến đền Angkor Wat, vậy mối liên hệ giữa Angkor Wat với tác phẩm lần này của anh là như thế nào?
Hà Mạnh Thắng: Anh cho rằng người ta đề cao hơn hình tượng là biểu tượng. Thì những gì được coi là biểu tượng thì nhiều khi nó là một cái may mắn. Nhưng cái may mắn đó nó luôn thường trực cạnh cái hiểm nguy. Angkor Wat may mắn trở thành một biểu tượng, và chúng ta, những người đang sống hiện nay, được hưởng lợi từ cái di sản và từ cái biểu tượng đó. Nhưng khi nó mới được xây dựng, nó ghi dấu vai trò của một vị quân vương nào đó, chứ không đánh dấu nhiều lắm đến cái ước vọng của cái người dân. Như kinh thành Huế chẳng hạn. Nó chỉ là một nơi ghi dấu một chế độ.Nó cũng là nơi thờ, nơi tưởng nhớ đến các vị vua và các vị công thần mà hình thành nên cái triều đại đó.
&: Anh có đang hướng đến chủ nghĩa tượng trưng và các trang trí trong thiết kế?
Hà Mạnh Thắng: Trong cái nghệ thuật của mình, mình chỉ phản ánh một phần chủ nghĩa tượng trưng mà thôi. Bởi vì trong nghệ thuật nó có sẵn hết tất cả mọi thứ và mình chỉ lấy ra một cái đặc điểm nào đó, cũng giống như là mình lấy ra một hạt cát rất nhỏ từ cái sa mạc mà thôi. Như anh nói giai đoạn thế kỷ 16-17 rất đặc biệt, và mình cũng chỉ sử dụng được một phần của nó và anh chỉ lấy cái hình thức, cái cấu trúc căn bản của đình hoặc chùa để diễn đạt sang nghệ thuật của mình.
&: Anh lựa chọn đối tượng vẽ như thế nào?
Hà Mạnh Thắng: Thực ra là anh lựa chọn nó rất ngẫu nhiên. Nói một chút về vấn đề biểu tượng chẳng hạn.
Những thứ mà người ta nhớ được là các biểu tượng may mắn còn sót lại, được lựa chọn bởi chính tự nhiên và cái con người. Những di tích hay là cái di sản còn đến ngày hôm nay đều có yếu tố may mắn.
Những thứ mà người ta nhớ được là các biểu tượng may mắn còn sót lại, được lựa chọn bởi chính tự nhiên và cái con người. Những di tích hay là cái di sản còn đến ngày hôm nay đều có yếu tố may mắn; hoặc như người ta thường hay nói một cách duy tâm rằng là hình như là có bàn tay nào đó của tự nhiên hay là của thần thánh còn sót lại. Để mà trở thành một biểu tượng, đó là may mắn. Trong suốt lịch sử phát triển Việt Nam, anh chưa thấy có một nửa thế kỷ nào yên bình cả. Những thứ mà người ta nhớ nhất thì chỉ là những thứ còn sót lại cho đến ngày hôm nay thôi. Anh quan sát nó từ bên ngoài và đặt một cái câu hỏi ngược lại rằng nếu như không có bàn tay của tạo hoá, liệu nó có tồn tại được cho đến ngày hôm nay? Vậy nên, khoảng bốn năm trước, anh bắt đầu đưa những biểu tượng này vào tranh vẽ. Nó giống như khi mình đi một chặng đường nào đó và mình dừng lại mình quan sát rằng là những cái thứ mà mình vẽ được nó vẫn chỉ là bề ngoài. Phía trong đó còn điều gì nữa mà mình chưa biết. Mình bắt đầu quan sát nhiều hơn về mặt cấu trúc, về mặt câu chuyện và bối cảnh hình thành nên nó.
&: Vậy những bản vẽ kiến trúc hay những bức tranh của anh thì về từ thời nhà Đinh, thì nó có giúp anh như thế nào trong quá trình tái tạo lại các kiến trúc quan trọng?
Hà Mạnh Thắng: Anh có một người bạn cậu ta dạy ở Đại học Kiến Trúc. Một lần khi anh vẽ, thì cậu ta nói là “để em cung cấp cho anh cái bản vẽ chi tiết của từng cái đình chùa Bắc Bộ nếu như anh muốn.” Bởi vì cho đến tận bây giờ người ta chỉ còn ghi giữ lại từ những bản vẽ đấy mà thôi. Tất nhiên người ta phải dựa trên cái trắc định của vùng đó, nên những cái bản vẽ đó là những bản vẽ từng chi tiết mặt cắt mặt đứng mặt ngang tất cả mọi thứ. Anh ngồi anh quan sát lại cái bản vẽ đó và đối chiếu lại đến những cái đình chùa. Tất nhiên mình phải kiểm tra bằng cảm giác, mình phải đi đến, mình phải quan sát lại những làng xã xung quanh.
Nó chỉ là cái mô típ còn anh quan sát nó ở một cái khía cạnh khác. Thì Đinh-Lê-Lý-Trần hay sau đó là Lê-Trịnh hay Nguyễn thì thực ra, nếu như mình quan sát ở góc độ hoạ sỹ, nó chỉ là một cái mô típ trang trí và trong đó nó có những cái thay đổi và cách tân về mặt văn hoá, trên một cái nền là nó là chính trị, nó là lịch sử.
Là một hoạ sỹ, anh quan sát nó về mặt cấu trúc nhiều hơn vì nó có nhiều điều đặc biệt hơn.
●●
Thông tin:
Hà Mạnh Thắng sinh năm 1980 tại Thái Nguyên, anh đến Hà Nội để theo học Đại học Mỹ thuật và tốt nghiệp năm 2004. Anh đã có nhiều tác phẩm được triển lãm tại nhiều phòng tranh trong nước và quốc tế như tại Singapore, Berlin, Budapest và New York. Những tác phẩm của anh sử dụng nhiều chất liệu từ kho tàng di sản giàu đẹp của Việt Nam. Anh hiện sống và làm việc tại Hà Nội. Để có thêm thông tin và những sáng tác của anh, vui lòng tham khảo tại địa chỉ: www.hamanhthang.com
