Interview: Martin Nguyen nói về một câu chuyện cá nhân được mô tả trong bộ phim tài liệu mới nhất của anh, mang tên Tomorrow You Will Leave, sẽ được trình chiếu tại Liên hoan Phim tài liệu Châu Âu – Việt Nam lần thứ 6
Có những điều trong cuộc sống, hay ít nhất trong cuộc sống của một số người, là tư liệu hoàn hảo cho phim. Những khoảnh khắc đầy hồi hộp và lo lắng, khi cuộc sống mang đến cho ta những ngã rẽ bất ngờ của định mệnh. Bỏ lại gia đình phía sau để xây dựng một cuộc sống mới, là một điều như thế. Đặc biệt là khi để chạm đến được bến bờ mới ấy bạn phải vượt qua hàng ngàn dặm đường, vượt biển lớn từ Việt Nam đến nước Áo xa xôi.
Tomorrow You Will Leave là câu chuyện gia đình của Martin Nguyen, một nhà làm phim Áo gốc Việt, một câu chuyện mà anh kể dưới dạng phim tài liệu hồi kí.
Bộ phim là cuộc theo dấu Martin và cha anh đến Malaysia để tìm gặp một người đàn ông tên Ali, người đóng vai trò quan trọng trong lịch sử gia đình họ. Đó là người đàn ông đã giúp họ chuyển từ trại tị nạn ở Pulau Bidong, nơi Martin được sinh ra vào năm 1980, đến nơi ở của họ hiện tại. Trong quá trình tìm kiếm Ali và lục lại những kí ức quá khứ, bộ phim lần theo hành trình từ năm 1979 của cha mẹ Martin ở miền Nam Việt Nam, qua Malaysia, rồi đến sống và định cư như những người nông dân tại ngôi làng ở một ngọn núi thuộc bang Hạ Áo.
& Of Other Things cùng nói chuyện với Martin về việc khám phá lịch sử gia đình, kí ức bị đánh lừa và sự khác biệt khi là người nước ngoài sinh sống trong một ngôi làng nhỏ.
Nhà làm phim người Áo Martin Nguyen, ảnh chụp tại Viên
Thực hiện bài phỏng vấn bởi Fabiola Buchele ● Ảnh bởi Anton Widauer
&: Anh đã biết câu chuyện gia đình mình trước đó hay nó chỉ được khám phá khi anh bắt tay vào thực hiện bộ phim?
Martin Nguyen: Tôi đã có mạch kể của câu chuyện. Đặc biệt là câu chuyện về Ali, người đã giúp bố mẹ tôi hồi ở trại tị nạn Malaysia, tôi có biết về câu chuyện của ông ấy. Và đó là xuất phát điểm của phim. Tất nhiên, trong quá trình làm phim, có những câu chuyện khác được lật giở và những chi tiết được thêm vào.
Bố mẹ tôi là những người lo xa và biết cách vun vén cho cuộc sống, họ từng mong muốn có một cuộc sống no đủ, ngoảnh đi ngoảnh lại thì thời gian đã là 30 năm rồi. Những quyết định của bố tôi, những sự trùng hợp, những điều may mắn ngẫu nhiên đã dẫn ông đến ngày hôm nay. Trong quá trình làm phim, việc chúng tôi nói nhiều về chuyện quá khứ đã giúp tôi tìm ra nhiều thứ hơn.
&: Với bộ phim Ngày Mai Em Đi, tác phẩm làm ra khác như thế nào so với dự định của anh?
Martin Nguyen: Thật khó mà nói, vì từng phần của bộ phim đã rõ ràng. Phần quay ở nước Áo khá dễ thực hiện và cũng không khó khăn khi lên kế hoạch quay, bởi tôi biết rõ về cuộc sống của cha mẹ mình và mối quan tâm của họ. Và chúng tôi có đoạn phim đến Malaysia làm xuất phát điểm cho bộ phim, nhưng phần kết thì hoàn toàn mở. Đơn giản là chúng tôi không hề biết chúng tôi sẽ tìm thấy Ali hay không tìm thấy ông ta, chúng tôi không biết chuyến đi sẽ dẫn mình đến đâu nữa.
Có hai phương án được đưa ra để thực hiện bộ phim. Chúng tôi đã có thể tiến hành nghiên cứu trước và đưa ra kết luận như thế này, được thôi chúng ta sẽ đi tìm người đàn ông này và chúng ta sẽ đến thẳng đó quay phim, nhưng tôi không muốn như thế. Một lựa chọn khác là chúng tôi lên đường tìm kiếm một địa điểm được nhắc tên, một nơi mà từ đó chúng tôi sẽ để mình cuốn theo cuộc hành trình tìm kiếm và xem rốt cuộc nó sẽ dừng lại ở đâu.
Phương án thứ nhất sẽ dễ dàng lên kế hoạch tài chính hơn, vì bạn có thể cho mọi người thấy chính xác thứ mà họ có thể mong đợi và thời gian sản xuất ấn định. Phương án tôi lựa chọn cần có nhiều sự thuyết phục hơn.
Cha của Martin Nguyen với cháu ngoại của ông (ảnh cung cấp bởi Martin Nguyen)
&: Cha anh có tìm ra điều gì mới trong câu chuyện của chính ông và thấy được các chi tiết mà ông chưa từng biết không?
Những gì trong kí ức thực ra là những ghi nhớ đã bị bóp méo bởi cảm xúc.
Martin Nguyen: Tất nhiên, trong quá trình làm phim ông ấy tự nhận ra rằng những gì trong kí ức thực ra là những ghi nhớ đã bị bóp méo bởi cảm xúc của ông. Trong quá trình chắp vá các kí ức lại khi thực hiện hành trình hay công cuộc tìm kiếm lại này, bạn sẽ tự nhận thấy thứ bạn tìm ra có khớp với kí ức hay không. Đó thực sự là kí ức hay hiện thực đang dựng nên?
&: Vai trò trong gia đình của anh có thay đổi không, khi anh hỏi về lịch sử gia đình không phải như một đứa con mà như một nhà làm phim?
Martin Nguyen: Nó thay đổi khi bạn thay đổi góc nhìn. Khi là một đứa con tôi có trách nhiệm cụ thể với gia đình. Chỉ khi dưới vai trò là một nhà làm phim tôi mới đặt câu hỏi theo cách khác. Tôi tiếp cận các chủ đề và các câu hỏi một cách cởi mở hơn, trung tính hơn. Do đó bố mẹ tôi, đặc biệt là bố tôi, trả lời khác so với cách ông trả lời một cậu con trai.
Với một nhà làm phim thì đây là một câu chuyện lí tưởng. Cha tôi từng nói với tôi ông từng muốn tìm hiểu câu chuyện đằng sau Ali và những chuyện cũ khác còn bỏ ngỏ chờ được phát hiện.
Ý tưởng của câu chuyện đã ở trong đầu tôi khá lâu rồi, nhưng cần có thời gian để tôi thực sự bắt tay vào nó – như một đứa con hay như một nhà làm phim, cũng rất khó để tách bạch được hai vai trò này. Nhưng thật thú vị khi nhận ra câu chuyện này cũng gây hứng thú cho đối tượng khác, không chỉ bố mẹ tôi hay tôi.
Cha của Martin Nguyen với người bạn tại nông trại (ảnh cung cấp bởi Martin Nguyen)
&: Những chủ đề anh muốn truyền tải đến khán giả qua bộ phim?
Martin Nguyen: Sống tha phương, bắt đầu từ tay trắng, và cũng để phản ảnh cho người xem thấy để trở thành như ngày hôm nay bạn đã trải qua những gì. Bao nhiêu phần trong số đó là do bạn, bao nhiêu phần là do vận may và sự trùng hợp ngẫu nhiên?
Việc mình đang đứng ở đâu trong cuộc sống và biết ơn những gì mình đang có là điều rất ý nghĩa.
Như cha tôi đã nói trong bộ phim, bạn bắt đầu nhận ra mình đã may mắn thế nào khi được sống trong hoàn cảnh hiện tại mà mình đang sống. Chúng ta không thường xuyên nghĩ về nó, bởi mọi thứ cứ thế xảy ra. Ông ấy bỏ trốn khi còn trẻ và chỉ ngay sau lúc đó mới phát hiện những tên cướp biển từ Thái đang nhăm nhe chờ ngoài biển hoặc ông ấy đã có thể bị bão cuốn đi. Hoặc như việc ông ấy gặp được Ali…Nhận thấy tất cả những điều đó và thầm cảm ơn chúng là một việc vô cùng có giá trị với cha tôi. Và cả tôi nữa. Bởi tôi đã nhận ra việc nhận ra mình đang đứng ở đâu trong cuộc sống và biết ơn những gì mình đang có là điều rất ý nghĩa. Nó khiến bạn hạnh phúc và hài lòng với cuộc sống.
&: Cách nhìn cuộc sống của anh có thay đổi bởi lí do mà anh ở vị trí như ngày hôm nay không? Đó là do may mắn, trùng hợp ngẫu nhiên?
Martin Nguyen: Vâng tất nhiên. Tôi đã khám ra những mà chuyện tôi chưa từng biết trước đó. Tôi hiểu thêm về cuộc sống ở trại tị nạn, cách sống sót khi lênh đênh trên một chiếc thuyền với bao quanh là nước và những điều như thế. Và những gì bố mẹ tôi đã hi sinh để chúng tôi có cuộc sống vật chất đầy đủ và có điều kiện đi học. Điều đó tất nhiên làm thay đổi thái độ sống của tôi.
Cha tôi coi những việc đã xảy ra là do vận may, vì ông không làm được gì để khiến chúng xảy ra. Lúc đó ông là một chàng trai trẻ với suy nghĩ không phức tạp, không hề có tính toán gì cho cuộc sống. Chỉ đơn giản lúc đó họ đã quyết định cùng nhau vượt biển trên một chiếc tàu nhỏ và bây giờ thì khi nhìn lại…cách mà ông đã xoay sở để tạo dựng cuộc sống ở một vùng đất ông chưa bao giờ nghe tên, theo ông ấy đó đã là một sự may mắn, mặc dù lúc ban đầu đó là điều khá khó khăn.
Nhà làm phim người Áo Martin Nguyen, ảnh chụp tại Viên
&: Trải nghiệm của anh về sự khác biệt và xa lạ khi sống trong cộng đồng một dân tộc khác ở nước Áo khác như thế nào so với cha anh?
Martin Nguyen: Với cha tôi, ban đầu đó là điều rất khó khăn. Ông không rành ngôn ngữ hay địa lí của khu vực sống. Đó là một ngôi làng rất nhỏ với rất ít người sinh sống, rất khác biệt so với những gì ông từng biết.
Những người dân ở đó không biết phải cư xử ra sao với chúng tôi nữa nên họ đối xử với chúng tôi giống như mọi người khác.
Với gia đình tôi thì có lẽ việc chúng tôi định cư tại một ngôi làng nhỏ là may mắn, nơi chúng tôi là gia đình ngoại quốc duy nhất ở đó. Những người dân ở đó không biết phải cư xử ra sao với chúng tôi nữa nên họ đối xử với chúng tôi giống như mọi người khác. Ở ngôi làng nhỏ bé đó thật khó để tránh mặt chúng tôi và đơn giản là những người sống ở đó buộc phải biết mặt nhau.
Nhưng đối với tôi thì không hề có quá trình gọi là hòa nhập, vì tôi lớn lên ở đó giống như mọi người xung quanh. Tôi không cần phải hòa nhập. Và đó là sự khác biệt. Bố tôi phải học cách sống mới còn tôi thì không. Điều khó khan đối với tôi lại nằm ở chỗ phải sống giữa hai nền văn hóa. Ở trường tôi cư xử theo một cách và ở nhà lại theo một cách khác.
&: Anh đã về Việt Nam lần đầu khi nào và trải nghiệm của anh về chuyến đi đó ra sao?
Martin Nguyen: 1995, khi tôi 15 tuổi và mang trong mình những kì vọng sai lầm. Trước đó tôi cứ nghĩ mọi chuyện rồi sẽ suôn sẻ. Đó là lần đầu tiên tôi gặp gia đình mình, họ hàng mình. Nhưng thực sự, họ là những người xa lạ với tôi. Tôi cảm tưởng mình mới là người ngoại quốc khi ở đây, hơn khi ở Áo. Ở Áo trông tôi khác biệt với mọi người nhưng cách tôi nói chuyện giống những người khác và ở Việt Nam thì điều này ngược lại. Tôi trông giống họ nhưng ngay khi tôi cất lời thì mọi người đều biết tôi không phải là người ở đó.
Nhưng cuộc trở về này quan trọng với tôi. Và cả với lũ trẻ của tôi nữa, văn hóa này là một phần trong bản chất con người chúng. Tôi muốn chúng lớn lên và cảm thấy nền văn hóa này là một phần sẵn có trong chúng chứ không phải khi đã là thiếu niên hay người lớn rồi mới bắt đầu tìm hiểu về nguồn gốc lai lịch của mình. Tôi nói tiếng Việt với chúng, điều đó có nghĩa chúng sẽ học được một vài điều về văn hóa, khi chúng lớn hơn tôi muốn đưa chúng tới Việt Nam, để chúng thấy được cội nguồn văn hóa của một phần trong con người chúng.
●●
Tomorrow You Will Leave sẽ được trình chiếu trong khuôn khổ liên hoan phim tài liệu Châu Âu lần thứ 6 vào ngày 12 tháng 6 tới, lúc 18:30 tại Hãng Phim Tài Liệu & Khoa Học Trung Ương. Bộ phim có sử dụng tiếng Đức, tiếng Việt và tiếng Anh, với phụ đề tiếng Anh và tiếng Việt.
