Những thay đổi về thái độ. Những không gian dành cho triển lãm, cộng tác và sáng tác. Những nghệ sĩ tâm huyết, khao khát được thể hiện tài năng, thử nghiệm với chất liệu và khám phá những vùng đất mới. Đời sống nghệ thuật sẽ ngừng trệ nếu thiếu đi những nhân tố sống còn này. Cùng nghe Bill Nguyễn – giám tuyển và đồng chủ sở hữu Manzi Art Space – bàn luận về những động lực thúc đẩy nền nghệ thuật đương đại Hà Nội.
Trở lại
Lại Thị Diệu Hà
Vào năm 2010, Nhà Sàn Studio – không gian nghệ thuật thử nghiệm phi lợi nhuận do nghệ sĩ vận hành lâu đời nhất Việt Nam – bị đóng cửa sau tác phẩm trình diễn khỏa thân gây tranh cãi của nữ nghệ sĩ Lại Thị Diệu Hà. Trong tác phẩm, Hà trút bỏ từng phần bộ trang phục trên người như để nói lời chia tay với những gò bó đã ngăn cản cô thoát khỏi định kiến xã hội về cơ thể người phụ nữ. Cô trần truồng để sống thật với thế giới xung quanh, và quan trọng hơn cả là với chính bản thân mình. Sau đó, hình ảnh về tác phẩm trình diễn này tràn ngập mạng Internet mà không hề có bất cứ lời giải thích hay thông tin nền nào, gây nên tranh cãi nảy lửa về thuần phong mỹ tục, đạo đức và sự tế nhị nơi cộng cộng.
Cõ lẽ, cần phải có một cách thức đối thoại khác thay vì kiểu hoạt động du kích ngầm mà Nhà Sàn đã và vẫn đang thực hành nhiều năm nay.
Sau nhiều năm thăng trầm với hàng loạt dự án nghệ thuật ‘pop-up’ – bao gồm Những Chân Trời Có Người Bay tại Quỹ Văn hóa Nhật Bản và không gian Nhà Sàn Collective tại Zone 9 (nay đã bị đóng cửa) – nhóm nghệ sĩ Nhà Sàn quyết định trở lại nơi khai sinh để thực hiện chương trình kỷ niệm 15 năm thành lập. Lại một lần nữa, rào cản lớn nhất của họ là đối thoại với chính quyền – hay chính xác hơn, là sự thiếu hụt trong đối thoại với chính quyền. Cõ lẽ, cần phải có một cách thức đối thoại khác thay vì kiểu hoạt động du kích ngầm mà Nhà Sàn đã và vẫn đang thực hành nhiều năm nay. Dù vậy, khó có thể đảm bảo rằng giới chức trách cứng nhắc sẽ có cái nhìn thoáng hơn đối với nhóm nghệ sĩ thử nghiệm. Sẽ thật tuyệt nếu ta có cơ hội chứng kiến hai thái cực này cùng ngồi xuống, uống trà và đàm đạo với nhau. Làm một tách không bạn?
●●
Hiện tượng
Nguyễn Thủy Tiên
Cùng gặp gỡ hiện tượng mới của nền nghệ thuật Hà Nội: Nguyễn Thủy Tiên. 2013 là một năm khởi sắc đối với Tiên, cô không chỉ tham gia hai triển lãm nhiếp ảnh đáng nhớ nhất trong năm (Autopsy of Days – giám tuyển bởi Jamie Maxtone Graham và Phá dỡ Kí ức – giám tuyển bởi Nhà Sàn Collective), mà còn “’àm mưa làm gió’ giới nghệ thuật trình diễn bằng những tác phẩm thách thức tâm lí và tính dục, đầy liều lĩnh và khêu gợi. Ở trình diễn của Tiên, vai trò của người nghệ sĩ và khán giả luôn bị hoán đổi, và khoảng cách giữa thực tế và giả tưởng luôn bị xóa nhòa.
21 tuổi, Tiên tiếp cận nghệ thuật một cách bản năng, với sự chân thành và hoang dã của tuổi trẻ. Cô cũng là người táo bạo và hướng ngoại, sẵn sàng thử sức với nhiều nhân dạng khác nhau – trong vai trò một thám tử, một gái nhảy chuyển giới, một y tá chăm sóc người già, một gái điếm và một nhân viên phục vụ tại quán karaoke Nhật Bản – với mục đích khám phá chính nội tâm phức tạp, hỗn độn và điên cuồng của mình.
●●
Phương pháp
Những Chương Vỡ của Nguyễn Trần Nam
Có điểm gì chung ở những triển lãm này? Những Chương Vỡ của Nguyễn Trần Nam, Vật chất của Tuấn Mami và Chỉ Là Khói của Nguyễn Phương Linh, Nguyễn Trần Nam & Vũ Đức Toàn.
Khác với những tác phẩm chỉ đơn thuần kích thích thị giác hoặc có mạch kể tương đối rõ ràng, để nhận ra ý nghĩa của tác phẩm phi tuyến tính đòi hỏi người xem phải tương tác với tác phẩm một cách chủ động và sáng tạo hơn.
Cả ba đều khảo sát một phương pháp thực hành nghệ thuật mới, trong đó các ‘found objects’ – hay đồ vật tìm thấy – có hàm chứa giá trị biểu tượng, ký ức, lịch sử hay tôn giáo được sử dụng, tân tạo, kết hợp lại và xâu chuỗi với nhau, tạo thành một câu chuyện phi tuyến tính, phức tạp và mơ hồ. Khác với những tác phẩm chỉ đơn thuần kích thích thị giác hoặc có mạch kể tương đối rõ ràng, để nhận ra ý nghĩa của tác phẩm phi tuyến tính đòi hỏi người xem phải tương tác với tác phẩm một cách chủ động và sáng tạo hơn. Thay vì tiếp nhận thụ động và hoàn toàn qua thị giác, ta cần tham gia vào một quá trình có tính tri thức – nơi ta đòi hỏi phải tư duy, phân tích và đánh giá tác phẩm sâu sắc hơn, thông qua việc tìm ra những manh mối, để ý đến từng góc ngách của tác phẩm, sắp xếp lại những mạch suy luận để xem cuối cùng chúng sẽ được kết nối lại với nhau như thế nào. Phương pháp này tuy được sử dụng thịnh hành trên thế giới, nhưng lại thực sự mang tính đột phá với nền nghệ thuật Hà Nội, báo hiệu sự thay đổi trong nhận thức của cả người làm và người xem về nghệ thuật. Rằng, nghệ thuật không phải chỉ là thị giác, mà còn bao hàm cả ý tưởng, khái niệm và tri thức.
●●
Cái hố
Chồng chất
Xin giới thiệu một trong những dự án nghệ thuật trực tuyến có tính cộng đồng đáng yêu nhất trong những năm gần đây: Cái Hố Đen của nhiếp ảnh gia/nhà thiết kế đồ họa Nguyễn Hoàng Giang. ‘Hãy chia sẻ bí mật của bạn. Hãy để tôi minh họa lại nó.’ Lời giới thiệu của Giang vừa chân thành và ân cần, lại vừa thách thức khi đòi hỏi ta hé lộ những góc sâu thẳm, tăm tối và mỏng manh nhất trong tâm hồn của mình và chia sẻ với cả thế giới Internet – cái thế giới mà đối với người này là vô nhân tính và thiếu khoan dung; nhưng đối với người khác thì lại là nơi duy nhất họ có thể gọi là nhà.
Bởi vì, khi chúng ta cho đi bí mật của mình – một phần của mình, chúng ta lại được nhận về một bí mật – một phần của người khác.
Dự án dấy lên câu hỏi tại sao chúng ta đều có nhu cầu giấu giếm cũng như tiết lộ những thông tin nhất định về bản thân mình; và tại sao chúng ta có thể sẵn lòng chia sẻ chúng với một người hoàn toàn xa lạ, mà trong một khoảnh khắc nhất định, cũng là người ta tri âm tri kỷ. Nhưng hơn hết, Cái Hố Đen mang tới cho mỗi người chúng ta – những kẻ tội lỗi, lạc hướng và lầm lỡ; những kẻ bị chà đạp, lợi dụng và sỉ nhục; những kẻ bị tổn thương, dồn nén và đau khổ – một không gian để được nghe thấy, được nhìn thấy và được trở nên bình đẳng. Bởi vì, khi chúng ta cho đi bí mật của mình – một phần của mình, chúng ta lại được nhận về một bí mật – một phần của người khác.
●●
Cầu nối
Work Room Four
Miền Nam có Saigon Hub và Work Saigon với mô hình không gian làm việc chung đình đám, nhưng Hà Nội cũng không kém phần sôi nổi với Work Room Four. Giờ đây, không chỉ các freelancer hay cá nhân sáng tạo, cool và cá tính có nơi để chia sẻ ý tưởng, trưng bày sản phẩm và cộng tác với nhau, mà bất kì ai trong chúng ta còn có thể tham gia các lớp học và workshop tại Work Room Four, bao gồm: vẽ tranh, thiết kế đồ hoạ, thời trang, nhiếp ảnh v.v. Mặc dù là một trong những ‘nạn nhân’ của việc Zone 9 bị đóng cửa, Work Room Four vẫn tiếp tục các hoạt động của mình, và sẽ sớm trở lại tại một không gian mới trong thời gian tới.
So với các không gian sáng tạo và nghệ thuật khác trong thành phố, Work Room Four mang đến một cảm giác thân thiện và ít hàn lâm hơn. Với các lớp học và workshop được điều phối bởi người thực hành nghệ thuật đến từ nhiều lĩnh vực sáng tạo khác nhau, Work Room Four khuyến khích đối thoại, trao đổi, và đóng vai trò như cầu nối giữa giới nghệ thuật và công chúng yêu nghệ thuật. Vậy bạn còn chần chờ gì nữa? Hãy vào trang web của họ, tìm cảm hứng, đăng kí một lớp học. Coi chừng, bạn sẽ phải rèn luyện óc sáng tạo đến cực điểm và phải thực hành thường xuyên, nhưng chắc chắn bạn sẽ tìm được nhiều niềm vui trong hành trình mới của mình tại Work Room Four.
●●
Tự học
Bạn cho rằng phải đến trường mới học được nghệ thuật? Mời nghĩ lại. Thế còn một lớp học mà chính học viên – chứ không phải giáo viên – tìm tòi, nghiên cứu tài liệu và thuyết trình thì sao? Mời bạn đến với Course on Understanding Contemporary Art (CUCA) – Khóa học về Nghệ thuật Đương đại. Được khởi xướng năm 2012 bởi giảng viên Phạm Diệu Hương của trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam và Hanoi DOCLAB, CUCA là chương trình giáo dục nghệ thuật độc lập đầu tiên dành cho mọi lứa tuổi và tầng lớp ở Hà Nội.
CUCA đảo lộn cấu trúc lớp học thông thường bằng phương pháp ‘từ gốc tới ngọn’, nơi học viên được đặt vào trung tâm và đóng vai trò chính. Cho mỗi buổi học, các nhóm được yêu cầu nghiên cứu một phong trào nghệ thuật hoặc các nghệ sĩ tiêu biểu của một thời kì nhất định, và xây dựng một bài thuyết trình để giới thiệu về phong trào hay các nghệ sĩ đó. Nghe có vẻ dễ phải không? Thực tế lại không hề (hoặt ít nhất ban đầu là như vậy), đặc biệt là với những người Việt ở độ tuổi 30, 40, 50 chưa quen với cách học này. Dù vậy, chương trình vẫn chạy thành công và giờ mở rộng sang các ngành nghệ thuật khác, bao gồm Lịch sử Thẩm mỹ, Cảm thụ Múa đương đại và Cảm thụ Nhạc cổ điển – cho ta thấy nhu cầu cao của xã hội với giáo dục nghệ thuật cho cộng đồng.
●●
