Trong một chầu bia ở Ray Quán, ngắm nhìn theo những đoàn tàu chạy xuyên lòng thành phố, Hưng Trần và nhà làm phim độc lập Vincent Moon hàn huyên về mọi thứ không tưởng và tuyệt vời trong cuộc sống. Về phim và âm nhạc. Về tự do, sức mạnh của Internet và về việc sống theo cách mà bạn muốn.
Vincent Moon
Vincent Moon: Chúng ta đang nói về cái gì ấy nhỉ?
Hung Tran: À, vậy cái gì đã đưa anh đến với thế giới của âm nhạc mang tính truyền thống và thử nghiệm, chứ không phải là làm những video nhạc rock và âm nhạc độc lập thế?
Vincent Moon: Tôi cũng chẳng biết nữa. Tôi không bỗng nhiên tỉnh giấc một ngày và nói với bản thân: ‘Mình xong việc với cái này rồi và bây giờ mình sẽ bắt đầu với âm nhạc truyền thống’. Chỉ là dần dần tôi tìm ra cái thích hợp thôi.
Năm năm trước, tôi đã đến bước không nhà, trở thành kẻ lữ hành qua các quốc gia, tôi ngày càng thấy có hứng thú với văn hóa, vơi dần hứng thú với những thứ trình diễn đám đông của văn hóa pop và rock, nhưng tôi lại ngày càng thích văn hóa dân gian riêng của họ. Đó là một hành trình dài. Nhưng tôi không nghĩ về nó như thế, chỉ là tôi cứ đi vì sự tò mò của mình ở những miền đất đó.
Điều có lẽ bạn cần hiểu là, khi mà bạn không làm những dự án dính đến tiền, và khi không có những nhà sản xuất nhúng tay vào những dự án kiểu thế này, và về cơ bản bạn đơn độc – thì bạn có thể thực sự làm bất cứ điều gì mà mình muốn, và cứ thế điều chỉnh mọi thứ dần dần, ứng biến tại chỗ thôi.
Hung Tran: Vậy là nó giống như sự tự do tuyệt đối để làm những gì mình muốn?
Vincent Moon: Ừ ừ đúng thế. Nhưng thực sự ngay từ đầu tôi đã có sự tự do để làm điều mình muốn khi không có chuyện tiền bạc dính vào. Tôi đã có một số trải nghiệm, cả tốt và không tốt khi làm việc dính dáng đến tiền ở một vài dự án, nhưng hầu như tôi thấy nó dẫn đến kết quả không mấy tốt đẹp. Vì vậy tôi đã nghĩ, được rồi, tuyệt, tôi có thể cứ đi và sống như thế này mà không có tiền công – tôi nghĩ tôi làm được điều này. Tôi nghĩ mình có thể tìm được sự cân bằng cho riêng mình, rồi tôi sẽ được tự do và làm những bộ phim chỉ vì tôi muốn làm chúng. Và đó vẫn là tôi cho đến tận bây giờ.
Tôi không muốn thay đổi điều đó. Tôi muốn tiếp tục theo đuổi để tìm ra câu trả lời cho câu hỏi bạn có thể đi bao xa nếu không có tiền. Đến bây giờ tôi đã làm khoảng 700 phim. Tôi có thể chứng minh điều đó là khả thi, nếu mọi người hiểu điều tôi muốn nói, và thử, rồi cuối cùng thực hiện được thì thật tuyệt.
Hung Tran: Anh đã kiếm tiền cho những chuyến đi bằng cách nào?
Vincent Moon: Dựa vào những buổi hội thảo, chiếu phim, tiền ủng hộ. Và sự giúp đỡ. Chỉ là sự giúp đỡ từ mọi người, giống như ‘hãy đến chỗ tôi và cứ ở bao lâu bạn muốn’, hay như ‘Tôi thực sự thích những bộ phim của anh, hãy để tôi mời anh đồ uống’. Và đó vẫn là một bí ẩn khiến tôi cũng ngạc nhiên khi thấy mình có thể sống với rất ít vật chất. Nhưng cũng phải nói, với những chuyến đi lớn thì tôi nhận được tiền từ những dự án lớn. Tôi được mời đến những liên hoan phim và liên hoan âm nhạc – họ trả tiền để tôi đến đó, giống như thế này:
‘Vậy là anh sẽ ở đây ba ngày, phải không?’
‘Không, tôi sẽ ở đây ba tháng – nhưng mà đừng lo, chỉ cần đưa tôi vé máy bay, tôi sẽ tự lo những thứ còn lại’.
Hung Tran: Anh vẫn đang sống như thế à?
Vincent Moon: Đến giờ thì vẫn tốt và tôi sống được theo cách đó. Nhưng mà tôi nghĩ tôi sẽ thay đổi cách sống của mình một chút trong năm tới vì tôi muốn có một gia đình và những thứ khác.
Tôi sẽ không làm nhiều phim như thế nữa, sẽ không ném mình vào những chuyến đi mạo hiểm nữa. Tôi sẽ làm việc với những dự án dài hơi hơn. Dành nhiều thời gian ở một nơi hơn với gia đình tôi, và đầu tư vào chiều sâu công việc, hợp tác với một số tổ chức, bảo tàng, phòng trưng bày vân vân. Nhiều người làm trong lĩnh vực phim ảnh thực sự nhận được những những khoản tài trợ khá, nhưng tôi chưa bao giờ gửi hồ sơ cho những thứ như vậy – Tôi không hề thuộc về nền công nghiệp phim ảnh. Tôi không làm việc cho ngành công nghiệp nào. Vì tôi không muốn làm việc cho bất cứ ngành công nghiệp nào hết. Tôi nghĩ có lẽ đó là một cách ứng xử rất mang màu sắc chính trị và tôi chỉ muốn tiếp tục làm mọi thứ theo cách này – cách riêng của tôi – tôi không muốn trở nên giàu có hay nổi tiếng.
Hung Tran: Anh đã chơi cho Les Siestes Electroniques ở Paris vào tháng bảy, và đó có phải là lần đầu tiên anh làm một sự kiện như thế – một bữa tiệc âm nhạc?
Vincent Moon: Đúng thế, và thực sự tôi đã rất vui với những gì mình làm được. Ý tưởng đó là từ Samuel vì anh ấy đã tham khảo công việc của tôi một chút, chủ yếu là vì những bản thu vòng quanh thế giới mà tôi đã làm. Đó là một thử thách rất thú vị. Tôi đã dành một tuần ở bảo tàng [de quai Branly], tìm kiếm những thứ có thể sử dụng và sắp xếp, điều chỉnh mọi thứ xung quanh theo chủ đề ‘Cầu Phúc’, vì những âm thanh tôi trình diễn dựa trên những lời cầu chúc trên toàn thế giới.
Tôi ước mình có thể làm việc nhiều hơn với âm thanh, chỉ âm thanh thuần khiết. Bạn biết đấy, âm nhạc được định nghĩa là gì? Âm nhạc có giới hạn nào? Âm thanh là gì?. Thật là tuyệt diệu. Mọi thứ là vậy. Nếu bạn chú ý lắng nghe. Mọi âm thanh thực sự đều mang theo nó sự dễ chịu. Bạn phải để tai mình nghe được điều đó.
Có âm thanh của một đoàn tàu chạy qua – Vincent nói “Không có gì tốt hơn” – sau đó là sự tĩnh lặng.
Hung Tran
Vincent Moon: Tôi đã rất ngạc nhiên, ít nhất để nói, về sự thật rằng chúng ta đang sống trong một thế giới mà có gấp 10 lần cơ hội so với 10 năm trước đây, về mặt công nghệ. Và trong lúc đó thì con người lại ngày càng ít dám mạo hiểm. Tôi thấy bạn bè xung quanh mình và mọi người đều sợ phải xử lí các tình huống và thay đổi một số thứ, nhưng đây là thời gian thích hợp để thử nghiệm, anh biết đấy, anh có thể thử nghiệm rất nhiều thứ với những công cụ mới [sự hậu thuẫn của internet, Vimeo và Bandcamp]
Dù sao chúng cũng chỉ là những công cụ thôi, điều đó có nghĩa chúng không bao giờ là mục đích. Tôi đã sử dụng Internet cho việc phát hành hơn 10 năm rồi, không chỉ những bộ phim mà cả những bức hình tôi chụp, chúng vẫn luôn miễn phí. Nhưng thực sự tôi thấy rằng Internet là một cách rất tuyệt để kết nối tự nhiên với mọi người, để tổ chức thứ tài năng con người có – đó là tính năng của nó. Vậy nên tôi sử dụng những công cụ đó rất cẩn thận, tôi không dùng Facebook để đăng tải nhiều thứ, chỉ khi tôi đến một nơi nào đó và cần đăng thứ gì đó lên để kết nối và gặp gỡ mọi người thôi.
Hung Tran: Tôi nghĩ đó là một công cụ tốt giúp anh quen biết với những người mà bình thường có lẽ anh sẽ không bao giờ gặp ở ngoài.
Vincent Moon: Nhưng ở một mức độ nào đó, rốt cuộc thì bạn vẫn sẽ gặp họ, phải không? Và đó là điều tuyệt vời về nó. Gặp gỡ được mọi người.
Như trong chuyến đến Mĩ, tôi chỉ có một hay hai mối liên hệ ban đầu. Lúc đầu rất khó để tìm được người liên hệ, nhưng chỉ một ngày trước chuyến đi tôi đã gửi một tin nhắn qua Facebook và sau đó có được liên hệ với hai hay ba người ở đó. Và rồi chuyến đi của tôi, chỉ kéo dài bảy hay tám ngày, đã diễn ra một cách tuyệt vời. Từ những liên kết ban đầu này tôi đã gặp được rất rất nhiều người, và tôi đã ghi âm được một số bản thu tuyệt đến không tưởng trong một thời gian rất ngắn. Điều đó thật là điên rồ. Tôi đã làm một phim lớn về âm nhạc ở nơi đó. Những thứ đó quả là quá sức tuyệt vời.
Hung Tran: Còn cách nào khác nữa mà anh sử dụng những công cụ trên Internet không?
Vincent Moon: Điều thú vị nhất của những công cụ này là ngày nay kết nối Internet đã đủ tốt ở bất cứ quốc gia nào để cho phép bạn ít nhất có thể nghe nhạc. Ngày nay rất nhiều người sử dụng Internet như một phiên bản tốt hơn của TV – TV 2.0, điều này thật sai lầm. Điểm cốt lõi của Internet hoàn toàn ngược lại so với kĩ thuật của truyền hình. Truyền hình phát tín hiệu từ một điểm, thông tin được phổ cập đại chúng mà không thực sự được phản hồi, trên Internet là một câu chuyện hoàn toàn khác, không có một trung tâm, mà tất cả mọi người đều là trung tâm, và mọi người đều có thể tương tác với những người khác.
Nó tạo nên một công cụ vô chính phủ đầy sức mạnh, đó là một công cụ rất mạnh để thay đổi xã hội và nó đã thay đổi xã hội rất nhiều, nhưng nó có thể làm nhiều hơn thế, rất rất nhiều nữa, đối với mối quan hệ giữa con người với nhau trong cuộc sống hàng ngày.
Hung Tran: Vậy Internet là động lực cho sự thay đổi?
Vincent Moon: Nó đóng vai trò lớn trong sự thay đổi của xã hội, nhưng không may là tôi lại không nghĩ xã hội sẽ thay đổi nhiều đến thế, bởi có quá nhiều người tham dự vào, quá nhiều người kiểm soát, và những thứ như vậy, chúng ta sẽ không bao giờ sống trong một thế giới thanh bình. Nhưng, tuy nhiên, chúng ta vẫn đang chiến đấu, với một nụ cười.
Hung Tran: Anh nghĩ thế nào về sức mạnh của nghệ thuật – âm nhạc và phim và văn học – trong việc truyền cảm hứng cho mọi người chống lại các quy tắc, chống lại những sức mạnh thống trị, có thể nói thế không nhỉ?
Vincent Moon: Tôi nghĩ nó luôn là như thế. Những nghệ sĩ luôn đứng phía trước trong trận chiến. Và ngày nay chúng ta sống trong một thời điểm thú vị, vì chúng ta có thể tác động được đến rất nhiều người.
Và còn điều này nữa, tôi nghĩ có một sự nguy hiểm trong suy nghĩ của mọi người về cách mạng ngày nay. Chúng ta nhìn thấy những thứ như, Chiếm Phố Wall, Mùa Xuân Ả Rập vân vân. Và rất nhiều người dường như nghĩ rằng cách mạng là một sự chuyển biến lớn, thay đổi mọi thứ trong một ngày, giống như việc mọi người cùng đi ra đường và thay đổi sự việc, nhưng tôi không tin vào điều này chút nào. Tôi nghĩ nó là một cuộc chiến diễn ra hàng ngày. Cách mạng phải xảy ra hàng ngày, với những thứ đơn giản trong cuộc sống cá nhân. Đó là những điều tôi cảm thấy khi nhìn bạn bè mình thất vọng vì những diễn biến của việc chiếm phố Wall đã không dẫn đến thành công. Họ đã hi vọng, con người ta có những hi vọng lớn, và rồi họ thất vọng vì kết quả. Bởi vì có quá nhiều lần người ta nghĩ đến việc cải cách…, và tôi cho rằng ý nghĩ về cải cách ngày nay rất khác, sự cải cách mà hiện nay chúng ta phải chiến đấu cho là một thứ đang ở trong yên lặng, rất kín đáo.
Hung Tran: Và anh phải rất khôn khéo, vì anh không thể trực tiếp chống lại sức mạnh đó.
Vincent Moon: Bạn phải khôn khéo. Đặc biệt trong thời đại mà sức mạnh truyền thông rất lớn, chúng ta phải tránh né truyền thông hết mức có thể nếu chúng ta muốn hạnh phúc, muốn có một cuộc sống tươi đẹp. Tôi áp dụng điều này cho cuộc sống của mình, thực ra bằng cách không quảng bá cho công việc của mình. Không. Tôi không cần gì nhiều hơn những gì đang có. Tôi không cần thêm khán giả. Tôi hạnh phúc với những thứ mình đang có.
Điều đó khá là vô nghĩa với tôi. Tôi đã từng nghĩ như thế trước đây, nghĩ rằng phải nói chuyện với nhiều những con người [vĩ đại]. Nhưng tôi không nghĩ như thế nữa, tôi nghĩ chỉ cần làm mọi việc theo cách của bạn, nói chuyện với những con người nhỏ bé thật nhiều, bạn phải giữ cho mọi thứ nhỏ bé và đơn giản.
Có một câu trích dẫn rất hay mà tôi đã đọc được vào một ngày, một nhà văn người Pháp đã nói về cách chúng ta nên thể hiện bản thân mình trong xã hội ngày nay, và luôn luôn chúng ta trở về với điều này: chúng ta phải vẽ với cây cọ nhỏ. Giữ nó đơn giản, giữ nó ướt, và chiến đấu trên những điều cơ bản bạn có đó.
Hung Tran: Có một quyển sách [Candide của Voltaire], một cuốn của Pháp mà tôi không nhớ rõ tên nữa nhưng nó có một ý, đó là bạn không thể thay đổi gì nhiều thế giới xung quanh bạn. Kết thúc cơ bản là: nhân vật chính đi vòng quanh thế giới để rồi nhận ra rằng anh ta không thể thay đổi thứ gì về thế giới và quyết định anh ta nên ‘chăm nom khu vườn của mình’, chăm nom những thứ nhỏ bé ở xung quanh anh.
Vincent Moon: Việt Nam là một đất nước xinh đẹp theo truyền thống Đạo giáo và Đạo dạy rằng bạn phải tìm cách để thích ứng theo một cách nào đó. Bạn phải chấp nhận sự nhỏ bé của mình và phải tìm sự hài hòa với môi trường xung quanh. Đó là triết lí cơ bản. Bạn chỉ phải làm những điều nhỏ bé của mình và không trở nên quá tham vọng. Bạn phải nhận ra rằng điều bạn có thể thay đổi chỉ là một vài người quanh bạn, nhưng những người đó – họ sẽ cảm ơn bạn mãi mãi và họ sẽ thay đổi một vài người khác xung quanh họ, từng chút từng chút một…Nó là như thế.
Hung Tran: Theo như tôi thấy, cách chúng tôi đã và đang làm với The Onion Cellar cũng giống như thế. Giống như việc truyền cảm hứng đến mọi người để họ nghĩ khác đi, bằng nghệ thuật như bây giờ, với âm nhạc và phim, nhưng họ sẽ bắt đầu nghĩ khác đi với những thứ khác nữa.
Vincent Moon: Dĩ nhiên. Những chuyển biến nhỏ. Bạn đã xem bộ phim có tên ‘Step across the Border’ chưa? Một người Đức và một người Thụy Sĩ đã làm nó. Nói về một tay ghi-ta tên là Fred Frith và được làm vào cuối những năm 80. Bộ phim này đã khiến tôi thay đổi và thúc đẩy tôi phải làm phim, bởi triết lí sống của Fred Frith, nhân vật chính, nó như thế này: Anh ta chơi nhạc ngẫu hứng và anh ta nói, điều quan trọng là vào buổi tối muộn sau khi màn trình diễn của bạn kết thúc, nếu có một người đến bên và nói chuyện với bạn thì đó là một thành công. Giữ mọi thứ đơn giản, anh biết đấy. Giống như nếu anh phải chơi ở một sân vận động trước hàng ngàn người mà không thể trò chuyện với họ – điều đó thật đáng sợ.
Hung Tran: Tôi thích cách nghĩ của anh. Có thể thấy theo một cách nào đó The Onion Cellar vẫn chưa lôi cuốn được nhiều người, chúng tôi vẫn hoạt động âm thầm, nhưng khi vẫn có người hiểu được ý nghĩa những hoạt động của chúng tôi và đến giúp đỡ, thì mọi thứ ổn, tôi vui vì điều đó.
Vincent Moon: Bạn biết không, đó là lí do tại sao tôi thích nói chuyện với bạn, tôi đã biết những gì bạn làm là theo cách đó và những gì tôi nói có thể làm bạn cảm thấy thoải mái và đẩy bạn đi xa hơn. Giống như hai con người chia sẻ những ý nghĩ và nói chuyện để tìm cách làm mọi thứ tốt hơn.
Hung Tran: Đúng rồi, tôi trân trọng điều đó. Tôi cũng không thích cách mà âm nhạc và phim bị đối xử như bây giờ, ai cũng phải chịu áp lực chiến thắng một cái gì đó. Bây giờ thi tất cả đều hướng đến thành công.
Vincent Moon: Đúng thế, chúng ta đã bị tẩy não bằng hệ thống truyền thông chúng ta đang sống chung. Điều đó rất kinh khủng đúng không? Ý tưởng về thành công và những thứ như thế, thật sai lầm.
Hung Tran: Và cái thứ quan niệm cho rằng điều quan trọng hơn cả việc ‘bạn là ai’ là ‘những thứ bạn làm được’. Giống như việc bạn phải trở thành ai đó, phải nổi tiếng thế nào đó…
Vincent Moon: Danh vọng là một cơn ác mộng.
Mọi thứ ngừng lại khi có đoàn tàu đi qua.
Hung Tran: Vậy. Dù sao tôi cũng muốn biết, cuối tuần này anh sẽ đi đâu?
●●
Buổi công chiếu toàn cầu phim Lên đồng – Petites Planètes của Vincent Moon
