Ute Meta Bauer, giám đốc sáng lập vừa được bổ nhiệm của Trung tâm Nghệ thuật Đương đại (CCA) mới thành lập tại Singapore, đến Hà Nội thuyết trình và tham gia hướng dẫn trong các hội thảo về nghệ thuật.
Ute đảm nhiệm công việc giám tuyển các triển lãm và trưng bày nghệ thuật đương đại, phim, video và âm thanh được 25 năm. Trước khi đảm nhiệm vai trò mới tại Singapore , bà là Giám đốc sáng lập Chương trình Nghệ thuật, Văn hóa, và Công nghệ và Giám đốc Chương trình Nghe Nhìn tại Học Viện Công Nghệ Massachussetts, Cambridge, Hoa Kỳ. Trong niên học vừa qua, bà là Trưởng Khoa Mỹ thuật, trường Nghệ thuật Hoàng Gia London, và cùng với Hou Hanru, bà là đồng giám đốc World Biennial Forum No. 1, Gwangju, Hàn Quốc.
Ute Meta Bauer là một tên tuổi lớn và có uy tín trong lĩnh vực nghệ thuật đương đại.
& Of Other Things đã trao đổi với bà về vai trò mới của bà cũng như công việc giám tuyển và nghệ thuật đương đại ở Đông Nam Á.
Phỏng vấn bởi Sadie Christie
&:Trong năm tới, bà hy vọng đạt được những thành tựu gì tại CCA, Singapore và bà mong muốn phát triển nghệ thuật đương đại tại Singapore và khắp khu vực này như thế nào?
Ute Meta Bauer: Tôi nghĩ những gì đang diễn ra tại thời điểm này, ví dụ như tại Singapore Biennale với 27 giám tuyển ở Đông Nam Á là những dẫn chứng cho tình hình hiện tại của khu vực. Cần phải hiểu được những khác biệt, cũng như nhận ra những tương đồng, bất tương ứng, và cũng cần phải có đối thoại ở khắp các quốc gia này. Một điều cũng quan trọng đó là hỗ trợ nhau nhằm hiểu rõ hơn vấn đề, thúc đẩy các cuộc tranh luận và thậm chí phải đặt câu hỏi “Hư cấu về ‘Châu Á’ là gì? Đây thật sự là một nơi rộng lớn và đa dạng. Trung tâm chúng tôi là địa điểm cho các giám tuyển và những người quan tâm từ các địa điểm văn hóa khác nhau trên thế giới tập hợp nhằm hiểu rõ hơn nơi đây. Đương nhiên chúng tôi mong muốn thúc đẩy nghệ thuật địa phương, có một số trường nghệ thuật rất tốt ở đây, nhưng tôi nghĩ điều đang thiếu đó là những hoạt động mang tính phê bình.
Chúng tôi đang cố gắng xây dựng CCA như là một địa điểm cởi mở. Và hy vọng rằng trong những năm tới là một phòng thí nghiệm để tìm kiếm câu trả lời cho những câu hỏi này, để mọi người thể hiện quan điểm ý kiến, cũng như liên kết những người thành lập và sáng tạo ra CCA.
&:Một nghệ sĩ đương đại ở Hà Nội phàn nàn rằng những hoạt động nghệ thuật tại Việt Nam yêu cầu các nghệ sĩ nói về những gì thuộc về Việt Nam, điều này cản trở họ trong việc vượt qua sự rập khuôn đó để nói về các vấn đề khác. Bà nghĩ thế nào về việc các nghệ sĩ Châu Á kết nối với một thị trường toàn cầu, rộng lớn hơn và việc các tác phẩm của họ thể hiện các yếu tố ngoài Phương Tây quan trọng như thế nào đối với công việc của họ?
Ute Meta Bauer: Đây là một câu hỏi phức tạp. Đương nhiên có những nhân tố lịch sử và văn hóa cụ thể ảnh hưởng đến nó. Và đương nhiên, ở một mức độ nào đó tôi đã tránh đề cập những người phụ nữ trong bài thuyết trình của mình bởi họ là những người theo thuyết nam nữ bình quyền. Ở đây còn là vấn đề về bản sắc, về gốc gác nữa, nhưng tôi nghĩ điều cũng quan trọng hơn cả đối với bất cứ nghệ sỹ nào là tập trung vào công việc của mình chứ không phải liên tục dán nhãn cho nó. Ví dụ, ở Campuchia, với quá khứ chiến tranh và thuộc địa, kiểu suy nghĩ bản thân mình là một nạn nhân vẫn luôn tồn tại. Thế hệ trẻ đã phát chán với điều này, họ muốn thoát khỏi nó, trong khi đó với những thế hệ trước, đây lại là một phần quan trọng của đời sống họ. Vì thế tôi nghĩ bạn cần phải sống với nó, tôn trọng nó, thảo luận về nó và từ đó tiến tới một lớp khác, một bước khác.
&: Vậy các nghệ sĩ vượt qua điều này như thế nào? Và từ quan điểm của người tiêu dùng quốc tế, để một tác phẩm được công nhận trên toàn cầu, nó có cần thiết phải có yếu tố châu Á cụ thể nào ở đây không?
Ute Meta Bauer: Nếu nó trở thành một điều lặp đi lặp lại hay một phong cách thì rõ ràng nó là một vấn đề. Chính vì thế chúng ta thấy những nghệ sĩ giỏi thực sự với những ảnh hưởng đáng kể thường thoát khỏi điều này. On Kawara là một ví dụ. Những bức tranh của ông sau sự kiện Hiroshima là những phòng tắm đầy máu và cơ thể biến dạng; nhưng nếu bạn xem những bức tranh hiện tại của ông, bạn sẽ không đoán nổi là do ông thể hiện. Như vậy là một nghệ sĩ, ông đã thay đổi chứ không bất biến. Tôi nghĩ điều này là quan trọng bởi vì nếu việc gì đó thành công hoặc thứ gì đó được dán nhãn, nó thường được lặp lại như một sản phẩm. Điều này đương nhiên là có thể thành công về mặt kinh tế nhưng tôi không nghĩ nó thành công về mặt nghệ thuật hay trí tuệ. Đó là lúc chúng được đem ra xem xét trong những cuộc thảo luận, phê bình. Đương nhiên nó phải có yếu tố kinh tế, thường ở Châu Á các nghệ sĩ phải nuôi cả gia đình. Như vậy bạn sẽ phải nhìn nhận và so sánh giữa cách tiếp cận với yếu tố kinh tế và cách tiếp cận trí tuệ hơn, liệu bạn có luôn thay đổi và tái tạo lại mình?.
Tôi nghĩ đây là khi cần phải có giáo dục nghệ thuật. Trong nhiều nước Đông Nam Á – Singapore là nơi có những trường học rất tốt nhưng ở nhiều nước khác vẫn chưa có nền giáo dục nghệ thuật mang tính trí tuệ và cởi mở. Điều này là khá phức tạp và cũng chính vì thế mà nó khiến tôi rất quan tâm. Chúng ta không thể có câu trả lời thỏa đáng trong một sớm một chiều được.
&: Bà cũng tổ chức hội thảo ở Hà Nội dành cho các nghệ sĩ và giám tuyển về các khía cạnh quan trọng trong làm nghệ thuật. Theo bà, trong giai đoạn phát triển nhanh chóng hiện nay, đâu là những khía cạnh quan trọng cho các nghệ sĩ và giám tuyển ở khu vực Đông Nam Á?
Ute Meta Bauer: Tôi tham gia hội thảo với lời mời từ Trần Lương. Anh ấy cho rằng vấn đề giám tuyển đã trở nên quan trọng hơn nhiều so với cách đây 9 năm. Vào thời điểm đó, người ta quan tâm nhiều đến vấn đề các không gian thay thế cho bảo tàng. Hiện tại vấn đề thực sự là giám tuyển, một vấn đề tương đối mới, chính vì thế anh ấy muốn tổ chức cuộc thảo luận này. Những câu hỏi đặt ra là: vấn đề là thay đổi các thể chế? Liệu có một cách tiếp cận khác với việc giám tuyển ở những thể chế khác nhau, điều này phụ thuộc vào các nước khác nhau? Giám tuyển thật sự có nghĩa là gì? Trước đây ở Đông Nam Á, thường là nghệ sĩ làm giám tuyển, chứ không phải là các nhà sử học nghệ thuật. Vì thế, những nghệ sĩ và giám tuyển mới này trong bối cảnh các thể chế hiện tại tạo ra điều gì xét về mặt cấu trúc quyền lực?
&: Bài thuyết trình tại Viện Goethe, Hà Nội thảo luận về việc sử dụng hình thức sân khấu và biểu diễn và những tiềm năng của nó như là cách để thực hiện phê bình. Hình thức biểu diễn này có thể chuyển tải những ý tưởng gì mà các hình thức nghệ thuật khác có lẽ không làm được?
Ute Meta Bauer: Tôi nghĩ rằng điều tối quan trọng cần phải hiểu là chúng ta sống trong một thế giới được kiến tạo, bởi vì điều này sẽ giúp bạn nhìn mọi thứ khác đi. Về mặt lịch sử, tất nhiên sân khấu đã làm được điều này, chính vì thế tôi nghĩ bắt đầu với sân khấu là phù hợp. Như vậy chúng ta sẽ xem xét giám tuyển có thể làm được gì. Liệu giám tuyển có tạo ra được những cách nhìn khác nhau hay chỉ tạo ra một vở diễn? Liệu việc thực hiện giám tuyển có giúp xã hội nhìn nhận mọi thứ khác đi so với những gì họ thấy hàng ngày? Như vậy rõ ràng chúng ta đang thảo luận về nghệ thuật và cuộc sống. Nhưng tôi nghĩ một điều quan trọng nữa đó là nghệ thuật phải thể hiện điều gì tạo nên hoàn cảnh hàng ngày, điều gì tạo nên cuộc sống. Với tôi, nó giống như là công cụ lý thuyết và tôi nghĩ điều này là một phần rất quan trọng bởi lý thuyết thực ra lại là thứmang tính giải phóng thực sự. Chúng ta luôn nói về nghệ thuật là một cái gì đó mang tính biểu cảm nhưng tôi nghĩ nghệ thuật cũng mang tính phân tích rất cao.
&: Câu hỏi cuối cùng dành cho bà. Xin bà có thể cho biết một số nghệ sĩ Châu Á mới với những hoạt động mà bà hết sức hứng thú. Lựa chọn 6 nghệ sĩ hàng đầu của bà là những ai?
Ute Meta Bauer: Tôi nghĩ tôi sẽ chọn ra 100 nghệ sĩ hàng đầu! Không nhất thiết phải là những nghệ sĩ riêng lẻ mà là nhóm các nghệ sĩ với những hoạt động dày đặc như Sàn Art ở thành phố Hồ Chí Minh hay SASA BASSAC Nature House ở Phnom Pen hay nhóm Dewan với hoạt động Jarkata Biennale mà tôi cảm thấy hết sức thú vị và đó cũng là Parasite có mặt trước đó ở Hồng Kông. Nhà Sàn collective là một ví dụ điển hình, với những hoạt động thử nghiệm âm thanh mang ý nghĩa truyền cảm hứng rất cao.
Đương nhiên có một số nghệ sĩ nổi trội, nhưng đối với những người quan tâm đến khu vực này, cũng không hằn là nhiều lắm, ồ chúng ta đang nói về nghệ sĩ mới, vậy thì sẽ có nhiều hơn, đó là những trung tâm tích lũy kiến thức, các giám tuyển và nghệ sĩ – những người am hiểu bối cảnh của họ. Điều cũng hết sức tuyệt vời đó là các nghệ sĩ trong khu vực có thể đi lại dễ dàng ở đây do chi phí phù hợp, không cần visa, do đó viễn cảnh phát triển là rất lớn. Điều cần thiết hơn là lôi kéo mọi người đến đây và để họ tự khám phá sáu nghệ sĩ mới cho chính họ.
Thật sự hiện tại ở đây đang diễn ra những hoạt động dày đặc và đan xen ở mọi cấp bậc. Vì thế tôi hy vọng rằng những vấn đề thảo luận không chỉ là tác phẩm nghệ thuật nào để bán tiếp mà còn để nói rằng thực chất đây là một xã hội khá thú vị và có lẽ xã hội cần phải mở rộng để thưởng thức hay đánh giá đúng tầm quan trọng của nghệ thuật, chứ không chỉ xem nghệ thuật như là vật trang trí cho bức tường của họ.
